SENEIVO PRIMERO

No último número da revista Galegos, o fotógrafo Xacobe Meléndrez e eu asinabamos un artigo sobre o despece do buque “Seneivo primeiro”. As fotos foron primeiro e arredor delas e da súa forza medrou o texto. A intención era ofrecer unha sorte de parábola ou metáfora sobre o estado e futuro da pesca no país. Hoxe, dous meses despois, vista a prohibición do xeito, non só nos ratificamos, senón que pensamos que a vontade política das tres administracións: Xunta. Estado e Unión Europea, é liquidar a pesca como actividade económica relevante, deixando, unicamente, a pesca industrial. Nós, con iso, non só perdemos postos de traballo e unha referencia económica fundalmental, senón tamén unha parte do que somos. Velaí o artigo e as fotos formidable, impresionantes, de Xacobe.

A nosa estirpe, vós, homes do mar que vindes
   co peso dos barxáns por capear ó lonxe,
                        fartos de atalingar mouréns, de achicar dores,
                                                                          de volver debagar canta avidez subsiste
                                                                            enriba dos cuarteis dos temporais inortes

Alexandre Nerium (Vogar de couse)

Na rúa Manuel Piñeiro Pose da Coruña, preto do porto, hai un bodegón con nome de mar, ao que cada serán acode un número amplo e variable de homes, de aspecto rexo e de carácter forte, que falan mentres beben, agardando a chegada de alguén a quen contar as historias contidas nas burbullas da memoria. Son mergulladores xubilados, parte do cadro de persoal das empresas galegas dedicadas ao despece de buques. Eles, que escrutaban o océano coma o mascato, saben que ao encher o mar, a auga corre a norte e que sobre os areais e coídos quedan sempre os restos dos naufraxios.

 Desguace del Seneivo Primero

O seu é un falar que atrapalla as palabras, un dicir con présa, quizais porque o seu foi oficio de silencio e agora precisan contar, mentres non se pare o reloxo, nin afoguen os recordos. Lembran as dificultades que enfrontaban para salvar a carga dos buques náufragos ou para retirar do fondo as pranchas dos pañois, as pezas da maquinaria, as hélices, as cadeas e as áncoras. Invocan os nomes dos compañeiros mortos, como Rondón, esmagado por un desprazamento da carga, cando o despece do Erkovich na praia de Bastiagueiro, aquel buque sudanés que foi a pique en 1970, logo de colidir co alemán Dormund, e que levaba nas adegas bidóns de dieldrina, un praguicida prohibido en todas as súas formulacións dende 1969. “Antes o traballo facíase sobre todo no mar, agora o choio está na terra”, apunta un mergullador, apurando un vaso.

 E leva razón. A política comunitaria de redución e renovación da frota pesqueira, afecta de maneira particular a Galicia, comunidade na que o mar e a pesca tiveron, dende sempre, un valor social e económico principal. Mil douscentos quilómetros é a medida do litoral galego, con sesenta e cinco portos pesqueiros.

Boa parte da nosa historia sucedeu por mar. Está probada a navegación entre Galicia, a costa occidental francesa, en particular a Bretaña, e as illas Británicas nun tempo anterior á memoria. Por mar partiu Ith e logo os fillos de Mil, atendendo á chamada de Irlanda, e versos de mar pronunciou Aimirgin, o bardo e druída, que acompañaba aos milèsians de Brigantia, antes de pisar a nova terra: Son a brisa do mar,[…] son unha onda que cobre, son o son do mar,[…] Mar de peixes,/ terra fértil,/ masa de peixes,/ peixes baixo as ondas,[…]

Cando Galicia afirma a súa presenza no mundo e na historia, cando se transforma en centro de peregrinación no que conflúen os camiños de Europa, o símbolo elixido polos camiñantes para identificar ese lugar, ese destino, é a cuncha da vieira, proba da chegada ao límite da terra, territorio do confín, horizonte no que o sol dá a volta cada día, en palabras de Homero. Herdeiros de Aimirgin, os trobadores galegos cantaron o mar de ondas que cercan, pero no que agroma o amor.

Nese mar extremo, fronteira entre a luz e as sombras, navegaron dende sempre os pescadores galegos, dándolle nome ás pedras afogadas, aos remuíños e escumas, aos carreiros do fondo, aos ventos e ás brisas. Chama a atención a diferenza de perspectivas e de criterio que determina a nosa posición no globo, dependendo de quen nos mire ou de quen nos pense. Para o escritor irlandés Seamus Heaney, premio Nobel de literatura e doutor honoris causa pola universidade da Coruña, Galicia nunca foi a última terra coñecida, senón a primeira terra que os irlandeses atopaban cando navegaban cara ao sur.

desguace Seneivo primero, desmontando o motor para a súa reutilizacón

Toda Galicia recende a mar, tamén o territorio interior máis estremeiro. Cando os galegos nos xuntamos, adoitamos cantar, se nos deixan, claro, que agora nin cantar é doado. Hai un cancioneiro de cada lugar pero, terra dentro ou na costa, na vila ou na cidade, hai dúas cantigas -quizais tres- que nunca faltan no repertorio: A Rianxeira e Catro vellos mariñeiros -a terceira podía ser O rodaballo-. Sexan dúas ou tres, son cancións de mar, referencias da pesca de baixura, esa actividade que construíu igrexas como a Colexiata coruñesa ou a Santa María de Pontevedra, que axudou a definir unha parte esencial do ser que nos define.

Si, ao longo dos séculos, a actividade pesqueira foi quen de artellar unha armazóncultural completa e complexa. Nesa particular e marabillosa construción das xentes do mar, atopamos un rico patrimonio, tanto material, como inmaterial ou espiritual. Este estaría constituído polas prácticas, representacións, expresións, coñecementos e técnicas que proporcionan á comunidade un sentimento de identidade e continuidade. Incluiría as formas de organización social e do traballo, costumes e saberes, nomenclatura, tasalonimia, tradición oral, música, bailes, ritos, festas, remedios, artes culinarias e todas as habilidades relacionadas cos aspectos materiais da cultura e a interpretación do medio natural. Abranguería, tamén, as creacións literarias e artísticas, anónimas ou de autor, que teñen como referencia o mundo do mar en xeral e da pesca en particular.

Pero o patrimonio inmaterial ten a característica de ser sensible, fráxil e vulnerable. Nos últimos anos, co proceso de transformación das sociedades pesqueiras, co cambio nos procesos extractivo e produtivo, coa perda da transmisión oral e a implantación doutros modelos de traballo e de relación laboral, este patrimonio sufriu dano e abandono. Hoxe a situación é de risco, proceso ao que non son alleas o resto das comunidades pesqueiras europeas.

Poucas mozas soñan xa con casar cun mariñeiro, malia vir lavado do mar, tal e como dicía a cantiga. O oficio de pescador, duro arriscado e mal pagado, carece de prestixio social e poucos son os rapaces que deciden incorporarse a el, non só pola escasa rendibilidade, senón tamén polas dificultades administrativas a superar, a inescrutable política pesqueira comunitaria, a contaminación das augas, a excesiva explotación dos recursos ou a competencia dos mercados exteriores e dos furtivos interiores. “Tristemente o destino da frota é o despece. Moitos barcos non poden facer fronte á situación, debido aos numerosos problemas polos que atravesan, especialmente a escaseza de cotas” afirmaba en 2013 Francisco Correa, presidente da asociación de armadores Arpesco.

Aínda acollendo e recibindo nunha aperta a chegada de traballadores procedentes doutros lugares, en particular de África e de América do Sul, si cómpre advertir que a súa incorporación ao sector pesqueiro supón unha quebra na transmisión de saberes e na permanencia do fío sutil compartido entre xeracións, que é o sostén da cultura espiritual. Este feito requiriría de políticas activas de integración e de diversidade, procurando manter o que neles é de seu e, ao tempo, procurando a súa incorporación á comunidade que os recibe, pero esas políticas, hoxe, non existen.

Pódese considerar o pasado como o ano dos despeces. As frotas galegas artesanal e de altura presentaron 125 solicitudes de baixa, fronte ás 76 do exercicio anterior. Tal e como indicaba o mergullador coruñés xubilado, o despece de todos os buques, grandes e pequenos, fíxose en terra. Paseando os portos e falando cos mariñeiros, percíbese o desánimo e advírtese o interiorizada que está a sensación, e tamén o sentimento, de que a pesca galega, tanto a de baixura como a de altura, vive o seu final.

Xa antes, no verán de 2006, advertindo a transcendencia do momento e coa idea de deixar constancia dun proceso que intuía histórico e que conviña documentar, o fotógrafo Xacobe Meléndrez Fassbender, asistiu ao despece do buque Seneivo Primero, no porto de Oza, na Coruña.

Construído en 1976, no estaleiro Balenciaga de Zumaia (Guipúscoa), o Seneivo Primero tiña 37 metros de eslora, 7 de manga e unha potencia de 662,3 kw. Dende a botadura, participara en variadas labores de pesca, primeiro como palangreiro e logo como parella de arrastre, procurando especies como a pescada e tamén demersais, como a solla e o linguado. Quince homes enrolaba cando andaba ao pincho, once cando traballou en parella, todos galegos. O Seneivo Primeiro sempre navegou polo oeste e o sur de Irlanda, na zona 21A coñecida como Mar Céltico, o mesmo que cantou Aimirgin na súa lingua mariña: Eu invoco a nobre Irlanda,/ o leste da gran praia do fértil mar[…]

Nas fotografías Xacobe amosa a progresiva desaparición do buque e a transformación das 350 toneladas de rexistro en metal para reciclaxe, a retirada do formigón de lastre, dos aceites e outros produtos tóxicos, recollidos de maneira controlada, para o seu posterior tratamento. Por elas asistimos ao corte das pranchas, ao picado do cemento, á extracción do motor, -o corazón de ferro-, enviado a Marrocos e empregado para dar vida a outra embarcación. Nalgunha das imaxes pódese percibir un hálito, se cadra o derradeiro estertor do barco.

Desguace del Seneivo I

Xacobe Meléndrez concibiu a serie como unha metáfora da crise da pesca en Galicia, pero ao tempo, el que dende sempre foi e segue  a ser persoa comprometida co medio ambiente, puido comprobar o contraste entre as necesarias medidas de control ambiental e seguridade laboral exercidas aquí sobre as empresas de despece e ferralla, en comparación co que apreciamos na célebre serie Shipbreaking de Edward Burtysky, feita nas praias de Chittagong, en Bangladesh, hoxe destino turístico para fotógrafos.

O despece foi realizado pola empresa de Carlos San Claudio Santa Cruz, herdeira de José Santa Cruz, unha das de máis tradición en Galicia, para a que traballaron algúns dos mergulladores cos que podemos falar no bodegón da Coruña, escoitándolles dicir como foron os traballos de despece no Amercian Star, no Federico Barreras, no Ariete, no Casón ou no Mar Exeo. Quizais o derradeiro suspiro do “Seneivo primeiro” despezado en terra, tiña ritmo de verso expresado na linguaxe mariña dese Mar Céltico.  

 

LUAR NA LUBRE: THOR DE BREOGÁN

O noso é un país antigo, vello, tamén, pero isto é unha circunstancia, aínda que acabará connosco, se ninguén lle pon remedio. Pero o de país antigo é outra cousa. Lugar de paso cara o sur e cara o norte, confín e lugar do esquecemento, son moitos os mitos que tentan explicar ou gardar de memoria sobre a nosa relación cos outros e coa historia.

Algún deses mitos, como o do apóstolo ou Fisterra, sustentan hoxe unha parte da economía galega. Outros, malia a súa forza, son descoñecidos para boa parte da colectividade. A min fascíname que A Coruña teña dous mitos fundadores. Un, o que lembra os traballos de Hércules, a loita con Xerión, a construción da torre. Outro o de Breogán e os milèsians procedentes das terras do leste, quizais dalgún dos lugares nos que hoxe se libran guerras inxustas: Afganistán, Irak ou Siria. Navegaron o Mediterráneo logo de librarse da escravitude exipcia, costeando chegaron ata a ría da Coruña e alí, Breogán fundou unha cidade, Brigantia e nela mandou construír unha torre, á que puxeron por nome Thor Breogán. Esta segunda lenda ten para min un valor superior á primeira, por dúas razóns: está contada fóra por voces que non son as nosas e, sobre todo, está escrita, nun códice que recolle a transcrición que os monxes irlandeses fixeron da tradición oral que narraba as conquistas de Irlanda. O códice é do século XI, as cronoloxía das lendas recollidas pertence ao incerto pasado da memoria colectiva. O título Leabhar Gabhala

Sempre pensei que esas dúas historias, como tantas outras das nosas, deberían ser patrimonio común, coñecidas por todos, compartidas e, ao tempo, eixo de parte das nosas relacións culturais co mundo: por unha banda o Mediterráneo e a Grecia clásica, por outro Irlanda. Vou a varios colexios cada ano, a falar de escribir e de libros e, ás veces, pregúntolles aos rapaces se saben quen era Ith e poucos son os que o coñecen. Penso, tamén, que as dúas deben poñerse en valor, pero non somos un país de moitos recursos e, co pouco que cremos en nós, non somos quen de procurar cómplices ou socios fóra.

Todo isto vén a conto porque Luar na Lubre e Nani García, acordaron elaborar un proxecto a partir do mito de Breogán, un proxecto singular porque sae do canon e o formato que son habituais entre nós, e no que integraron un amplo equipo de persoas e entidades, . Thor Breogán -a luz dos milèsians-, é un proxecto musical e visual creado a partir de pezas de repertorio do grupo que lidera Bieito Romero, co arranxo sinfónico realizado por Nani García, coa participación da Orquestra Sinfónica de Galicia, dirixida por Diego García, no que Estefanía Cagigao é a autora das animacións e Franc Aleu das imaxes da primeira parte e da montaxe visual de todo o espectáculo. A Jorge Coira correspóndelle a elaboración do making-of narrando todo o proceso.

A primeira parte do espectáculo, recrea musical e visualmente os catro elementos que lle dar ser a este noso país: a auga, o sol e o lume, a pedra e o vento, a partir de pezas clásicas do grupo. A segunda introduce tres cancións da lírica galego-portuguesa medieval e a cuarta remata con pezas de repertorio habitual de Luar na Lubre. É a terceira -a que narra a historia de Breogán, o seu fillo Ith, aquel que ve Irlanda dende o alto da torre e dos fillos de Mil que acoden a vingar a traizón que lle custa a vida a Ith- a máis longa e, tamén, a que xustifica o título. Esta parte, A luz dos milèsians, está formado por seis temas do grupo xa publicados, pero agora complementados con música orixinal que lle dá continuación ao relato e o traballo de orquestración de Nani García.

Paula Rey pon a súa voz para interpretar as cantigas medievais, os poemas de Amergin, o bardo que acompañou a Mil e que Seamus Heaney consideraba o primeiro poeta de Irlanda, e ás cancións de repertorio da última parte. Daniel, na axenda cultural Vivirnacoruna, define o espectáculo de dúas hora de duración, como unha experiencia sensorial.
A estrea foi onte, sábado 21 de xuño. Nós tivemos o privilexio de asistir ao ensaio xeral, razón polo que podo ofrecervos imaxes tomadas por Maribel, xa que nesa representación previa si estaban permitidas, por ser tamén pase de prensa. Recoñezo que me emocionei, en particular coa primeira e coa terceira parte, momento no que o meu desexo era compartir a experiencia con toda a xente que quero, pero como entón non puido ser, pretendo facelo agora aquí. Vendo navegar os barcos non podía deixar de pensar en Fernando Alonso Romero e a súa Breogán de coiro, coa que navegou a Marola, que xa sabemos que é como navegar a mar toda. Se tedes ocasión… gozade do espectáculo e antes ou despois, lede ou volvede a ler a historia de Ith e os versos de Amergin.