OS FILLOS DA FAME

Pouco sabía de Ismael Ramos ata que me falou del Malores Villanueva. O día que se iniciaba o festival Pontepoética en Pontevedra, ela presentaba en Vigo o libro de Ismael Os fillos da fame, premio Johán Carballeira de poesía do ano 2015, publicado por Xerais. Pola mañá, no acto cos alumnos do IES Sánchez Cantón, pedinlle emprestado a Malores o seu exemplar e compartín con todos un fragmento do último poema do libro, que me parece extraordinario. O sábado pola mañá ela traía para min un exemplar dedicado.

Os-fillos-da-fameLino axiña, non unha vez, dúas, e volvín varias veces sobre algúns poemas, sorprendido pola calidade dun poeta tan novo, que sendo de Mazaricos, -da montaña-, din en Carnota, territorio tan próximo ao mar e ao lonxe tan afastado, é quen de refacer un mar propio dende a sensacións vividas, dende a memoria propia e dende a compartida, esa que levamos canda nós e que aflora de cando en vez, pegada ou voz dos devanceiros, inconsciente colectivo, que dicía Jung. Porque hai aquí símbolos, feridas, lembranzas que están máis alá da razón, ecos que alimentan os versos dos poetas dende sempre, pero que non todos son quen de apreixar e de expresar.

Os fillos da fame é, nese sentido, un libro dunha extraordinaria madurez, tamén unha proposta de liberdade. Gustaríame salientar aquí a suxestiva polisemia de cada poema. Todos propoñen e permiten múltiples lecturas, dende a máis evidente, ata algunhas que intuímos abisais, palabras que nos chegan dende o máis fondo das fosas e das furnas, dende o máis recóndito recuncho do ser. O mar, o amor, o desexo, a estirpe, a morte, o misterio, a vida ou a verdade, todo iso alenta nos versos de Ismael e, como aquel venres cos rapaces, deixo aquí, como chamada e reclamo, o último poema:

Negar o azul é máis que nomealo. Non falarei do mar:
xa non se pode. Pero entón de que? O amor sucede nun
coche e case nin vemos o mar pola néboa pero está aí.
Case non hai pobo pero está aí. O amor é un corpo. O mar
é un corpo cheo de corpos que non poden falar. O amor
é un pobo que non pode falar. 
Negar o azul é falar da auga e da carne. Negar o azul
é a rocha, o debuxo das mans sobre a ferida. Quero para
ti un lugar que ula así, coma este coche. Esta calor da
calefacción. Algo que nos acariñe. Negar o azul é o cariño
co que se abre a ferida.
Non imos ter medo da dor. O mar é o mar. O amor é o
mar. Unha viaxe en coche. Elíxote a ti para que me leves
ao cabo do home o día que saiba que vou morrer. Ti oirás
a verdade. 
Entón non falarei do mar. Será outra cousa. O azul será xa
outra cousa. 

1000 PRIMAVERAS MÁIS

Malores Villanueva envíame o enlace ao primeiro dos vídeos que recollerán as achegas da xente, durante a campaña popular que PROLINGUA lanzou en abril do ano pasado: POR MIN O GALEGO TERÁ MIL PRIMAVERAS MÁIS.

A campaña tomou ese lema do discurso de agradecemento pronunciado por Álvaro Cunqueiro, na homenaxe que se lle rendeu en Vigo o 25 de abril de 1980:

As miñas invencións e as miñas maxias teñen, nembargantes, un senso máis fondo: por riba e por baixo do que eu fago, eu quixen e quero que a fala galega durase e continuase, porque a duración da fala é a única posibilidade de que nós duremos como pobo. (…) Se de min algún día, despois de morto, se quixese facer un eloxio, e eu estivese dando herba na terra nosa, podería dicir a miña lápida: “aquí xace alguén que coa súa obra fixo que Galicia durase mil primaveras máis'”.

A Convocatoria de PROLINGUA era esta:

As Mil primaveras máis para a lingua galega, que Cunqueiro desexou e para as que fixo brotar unha obra excepcional, motívannos a botar a andar unha nova campaña na que ti es fundamental.
Somos conscientes de que unha lingua só ten sentido se a falamos, porque só así garantimos o seu futuro. Por iso sementamos vida cando a empregamos, cando soñamos nela, cando bailamos ao seu son, cando nos indignamos coa forza que ela nos dá, cando a eliximos para transmitírllela ás novas xeracións, cando a protexemos dos que non nos entenden, cando codificamos o mundo a través dela… cando ti decides que é a túa lingua.
ProLingua quere que ese compromiso individual sexa visible nesta primavera. Polo que che pedimos que graves un vídeo dicindo Por min o galego terá mil primaveras máis (ou ben coa frase Por nós o galego terá mil primaveras máis, se o fas en grupo) e que nolo envíes a prolinguagalega@gmail.com antes do 23 de maio. No correo indícanos o teu nome e apelidos, lugar de orixe e profesión.
Antes de rematar a primavera florecerá unha gravación na que cada compromiso individual dea vida a un compromiso colectivo. Sumaremos forzas e ampliaremos a rede de afectos ao redor do idioma para seguir sentindo que a Patria da Lingua Galega terá mil primaveras máis.

O resultado do primeiro é emocionante, agardando polo segundo, velaí vai:

BOS AIRES OBRADOIRO LITERARIO

Nesta ocasión a Bos Aires levoume participar no XI Congreso da Asociación Internacional de Estudos Galegos (AIEG). Como actividades complementarias ao mesmo, unha previa e outra posterior, programouse a conferencia O soño galego de Julio Cortázar e un obradoiro de escrita en serán de xoves. As dúas cousas sucederon no edificio da Federación de Asociacións Galegas, na rúa Chacabuco, a primeira no salón Arturo Cuadrado, a segunda na Biblioteca Galega.

Como presidenta da AIEG ata o pasado día 8, Débora Campos foi a cabeza visible da organización do congreso. Na presidencia sucedeuna Carmen Mejía Ruiz, profesora titular de Filoloxía Románica da Facultade de Filoloxía da Universidade Complutense de Madrid. Ela e o seu equipo organizarán o XII congreso en Madrid no ano 2018.

O obradoiro foi algo case íntimo, aínda que contamos con público que se sumou sen estar inscrito e sen ánimo de traballar, pero si de escoitar. Participaron nel: Patricia Alonso, María Dolores Ferreiro, Mirta Gosende Faraldo, Claudia Amigo, Malores Villanueva, Cecilia Pastore, Claudia López Barros, María Rosa Iglesias López e Débora Campos.

Con Patricia en San Telmo

Patricia e eu coincidimos nun equívoco e presentámonos alí con hora e media de anticipación. Tivemos tempo de falar e de tomar algo no bar El Federal, no corazón de San Telmo. Nel é a primeira das fotos, tomada por un camareiro. Patricia é irmá de Rodolfo Alonso, poeta galego arxentino, a quen quero moito.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Non sei se as participantes no obradoiro aprenderon algo de min. A sensación que sempre teño é que son eu quen máis partido saca destas cousas. A min paréceme que teño pouco que dar, pero que sigo recibindo moito no intercambio de experiencias. O outro día eu percibín, unha vez máis, a importancia das raíces e do vínculo afectivo cunha referencia mitificada pero certa, que é o país de procedencia dos pais e dos avós. Puiden lembrar, tamén a frescura das propostas das escritoras que se inician; o esforzo de quen se bate coa primeira novela; tomar consciencia das dificultades que propón ou que supón a lingua. Tamén tiven ocasión de descubrir os relatos de Claudia López Barros. Xa coñecía os de María Rosa Iglesias.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Como práctica final, construimos un cadáver exquisito, non ao xeito dos surrealistas, xa que fomos procurando un poema con sentido, pero por orde e sabendo o que precedía ao verso proposto por cada quen. Todas fixeron a súa proposta, a partir de dous versos que propuxen eu. A min dáme a sensación, que non é nova, de que todo Bos Aires é un obradoiro literario. O cadáver abaneou entre a saudade e o tango, este é o resultado:

RODAR DA LÚA

Cidade aletargada
brillar de lastros no rodar da lúa
baixo o teu corazón o meu silenzo
que creba co afastado son do barco ausente.
Saudade feita brétema que nos devolve
o tango non bailado aquela noite.
Cidade estremecida, o roce dos corpos que latexan
e ti Bos Aires que mesturas
paixón, ardor, alento dos heroes
perdidos na alborada.

(A Malores debémoslle as dúas fotos do obradoiro, coa particularidade de que ela está na segunda, sentada a carón meu).

CON CORTÁZAR EN PONTEVEDRA

PO, con Juan de la ColinaOnte estiven con Juan de la Colina no museo de Pontevedra. El co seu documental cortAZARgalicia, e eu co libro publicado pola editorial Linteo: O soño galego de Julio Cortázar. Xuntos, Juan e máis eu, ofrecemos un produto patrocinado pola Secretaría Xeral de Cultura, que ten a Cortázar e a Aurora Bernárdez, como referencias.

Antes do inicio do acto, paseando as rúas coa miña amiga Malores, preguntábame se Aurora e el estarían alí, en Pontevedra, nas viaxes a Galicia dos anos 1956 e 1957.

Pouco sabemos do que fixeron cando andiveron por aquí. Viñeron en tren, con dificultades para se desprazar. Da viaxe primeira sabemos que estiveron en Santiago de Compostela, onde chegarían procedentes de Salamanca, e que tomaron un tren en Vigo para marchar. Que aconteceu polo medio?. Eu pregunteille a Aurora se Cortázar estivo con ela en Lago, a parroquia de Maside de onde era orixinaria a familia dela, onde foi acristianada, malia nacer en Bos Aires, e onde pasou os primeiro anos da infancia. Aurora respondeume que non.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Eu non creo que parasen en Redondela e en Ourense, aínda que Julio fala deses dous lugares na carta que escribe a Eduardo Jonquiéres. Penso que os cita porque os ve dende o tren, de paso, pero esa é a miña opinión, discutible.

Na segunda viaxe paran en Lourido, Nigrán, ao sur de Vigo. Supoño queOLYMPUS DIGITAL CAMERA irían a Bayona, que subirían ao Monte Ferro, que pasearían pola Ramallosa. Creo que foron a Vigo en tranvía, non só para tomar o tren do regreso, senón algunha vez máis. Aurora contoume que unha impresión que Cortázar tiña era que en Galicia había moi poucas librarías e esa impresión penso que non estaba limitada a unha soa cidade. Pero non sei se chegarían a Pontevedra. Cortázar, nunha carta previa a Jean Bernabé, anuncia a intención de vir e de visitar as cidades e as rías. Que cidades? Que rías? Non llo preguntei así, expresamente, a Aurora, e xa o lamento, así que deberei esperar para sabelo, por se entre os seus papeis aparece algún diario de entón, un caderno con anotacións, calquera cousa que nos dea algo máis de luz arredor disto. Dende logo, as cartas que coñecemos desta segunda viaxe, escritas todas dende Lourido, nada nos desvelan ao respecto.

A primeira imaxe, na que estou con Juan de la Colina,  foi tomada por Antón Sobral. As outras dúas por Malores Villanueva. Na segunda vese un retrato de Cortázar barbado, feito por Luís Seoane, moitos anos antes de que Cortázar tivese barba de seu.

NÉLIDA PIÑÓN

Sucede ás veces que un coincide en varias ocasións con alguén, pero non chega a producirse o encontro que faga posible o coñecemento. Algo así me acontece con Nélida Piñón, escritora coa que coincidín en actos do Pen Club, pero coa que nunca cheguei a cruzar máis ca unhas palabras de saúdo. Tamén sucedeu onte, na cerimonia de recepción como académica de honra na Real Academia Galega.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Porén, debo dicir que foi escritora de referencia dende que lin A república dos sonhos, ben avanzados xa os anos noventa, se cadra quince despois da primeira edición e algo antes da versión galega publicada por Galaxia. Quizais sexa esta a súa obra maior, novela na que tentou restaurar a humanidade dunha saga galega e brasileira e que, segundo recoñeceu onte no seu fermosísimo discurso, foi a única que escribiu, malia a súa dimensión, sen un esquema literario previo e sen tentar conseguir unha obra de dimensión totalizadora, que foi, ao cabo o resultado.

Cando a lin decateime, quizais erroneamente, de que a novela da emigración debería ser contada por alguén do lado de alá, protagonista ou descendente de protagonistas daquela épica do desarraigo. Eu pensei algunha vez en avanzar nun proxecto desas características. Confiaba en poder situarme no ser do outro para explicar como é que creba e sangra o corazón no momento da partida. Tamén sentía azos para contar os medos, ou os terrores, que sentirían nos barcos os viaxeiros sen retorno, pensando nas dificultades que deberían superar, tentando imaxinar como as vencerían. Máis difícil, pero non imposible, sería soñar con eles un futuro na terra de promisión. Pero hai que ser quen de penetrar en máis mundos, de responder a preguntas complexas: que azar é o que determina que un poida saír adiante e outros non? Arrefría a saudade dentro do corazón de cada quen? É o individuo quen mantén intacta a consciencia de pertenza ou é a colectividade de desterrados? Como son as relacións de poder dentro da propia comunidade emigrante, e como as desta co resto do contexto social? Si, posible sería, pero conviña saber e, tamén, un tempo de permanencia e de investigación no lugar, algo difícil para min.

Dende logo, en A república dos sonhos, Nélida é quen de afondar en cuestións que só ela, filla de emigrantes, que naceu alá, pero que durante uns anos medrou aquí, pode comprender, abranguer e expresar na súa complexidade.

Dicía que onte o seu discurso foi unha fermosa peza literaria, a altura da narradora que é. Acompañada por moitas persoas do concello de pontevedrés de Cotobade, do que procede a saga familiar, ao que retorna con frecuencia e do que é filla predilecta, Nélida emocionounos a todos, unha vez máis, cos fíos que teceu entre as súas dúas realidades, Brasil e Galicia. Fermoso e iluminador, tamén, o discurso de resposta, lido por Ramón Villares.

Hai algún tempo, cando aínda coordinaba o club de lectura da biblioteca Miguel González Garcés da Coruña, propuxen a lectura do seu segundo libro publicado en galego, tamén pola editorial Galaxia, A casa da paixón. Algúns lectores gustaron del e outros non. Houbo algúns que se sentiron vencidos pola linguaxe barroca. Eu tentei explicarlles que o que sucedía é que a linguaxe pode representar a realidade física que pretende explicar, non só dicindo como é, senón transformándose e facéndose parte dela, cousa que acontecía na novela de Nélida, na que a linguaxe ponse do outro lado do narrador e transfórmase en selva, en vizosa vexetación e bater de ás. Non sei se todos o entenderon, pero Nélida é desas narradoras capaces de conseguir ese milagre da palabra de chegar máis alá do que as propias palabras din.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Dende onte forma parte da Academia Brasileira das Letras do Brasil e da Real Academia Galega. Xa ten cadeira nas dúas ribeiras dos seus soños.

Fun ao acto coa miña amiga Malores Villanueva, veciña e amiga de Nélida, tamén ela do concello de Cotobade. De Malores son as fotografías.

CAMIÑANDO O PEDREGAL

Foi o xoves de mañá. Aproveitamos a visita de Fernando Alonso Romero e de Malores Villanueva, para lanzarnos a camiñar unha parte nunca antes visitada do monte Pindo ou Pedregal, que é como lle din aquí. Iamos tamén María Tilve e nós.

Collemos o camiño que ascende dende a rotonda de San Cibrán, pasamos as albarizas da xente de Caldebarcos ata chegar a uns outeiros que trepan monte arriba sucesivos, dende os 120 a case os 200 metros. Fernando perseguía algo que xa vira noutra ocasión, sen poder prestarlle moita atención, algo que a vexetación dos anos sen lume sepultou, pero que agora, cos toxos aínda novos e se monte baixo, son de doada observación.

Obsérvese a ordenación singular das penedas chantadas no chan.

Obsérvese a ordenación singular das penedas chantadas no chan.

Chamou el a atención sobre os restos dunhas construcións evidentes, que polo tamaño pequeno non foron nin lugares de durmir os pastores, nin lugares de gardar o gando. Fernando considera que foron lugares de enterramento. Algo máis arriba, nunha meseta entre dos outeiros, percibimos restos de cabanas circulares, con capacidade para acoller unha familia e de estrutura semellante ás dos castros. No outeiro seguinte observamos un oco entre laxes. Eu consigo penetrar nel e vemos que é unha estrutura semellante ás vistas máis abaixo, aquelas sen cubrir como esta, que está selada con pedra máis cativa en todas as fendas agás nesa pola que eu penetrei. Parécenos que si, que ben puideron ser o que di Fernando, ou calquera outra cousa, pero que como comentamos sempre, sería necesario desenvolver traballos arqueolóxicos serios neste espazo, antes de que se perda todo, porque o Monte do Pindo garda segredos que intuímos importantes para explicar o que somos.

Un dos enterramentos posibles, presidido pola cabeza de Apis. A entrada é baixo a laxe inclinada da esquerda,

Un dos enterramentos posibles, presidido pola cabeza de Apis. A entrada é baixo a laxe inclinada da esquerda,

Descendendo atopamos un anaco de cerámica que Fernando levará a analizar ao laboratorio da universidade. A ver que cal é o resultado. Esta vez a excursión foi curta, non como a anterior de xullo que durou doce horas. Ao mediodía regresamos.

As fotografías son de Maribel.

ELENA, CREBAS, ANIVERSARIO, ISLANDIA

Hoxe é o meu aniversario e hoxe, tamén marchamos a Islandia. A miña amiga Rosa Álvarez, dende Madrid, mándame esta imaxe dun globo branco, metáfora da vida e da viaxe, di.

A Islandia imos cun proxecto fermoso, creo, no que as crebas son elemento principal. Alí Maribel expoñerá as imaxes de Xente no Medio, en dúas cidades simultaneamente, Reikiavij e Akureyri. No marco das exposicións haberá recitais no que participaremos Elías Knörr e eu. Eu, ademais, darei a conferencia das crebas nas universidades das dúas cidades. Aquí tendes a illa de Thule, o reino de Sigrid, na carta mariña de Olaus Magnus, de 1537, unha das primeiras representacións que se fixeron dela.

Este xoves pasado presentabamos na libraría Couceiro de Compostela o libro das Crebas, precisamente. Foi un acto entrañable, con amigos e cariño, no que rin moito, o que pasa é que iso de rir os propios chistes, non sei se está moi ben. Os de Couceiro fixeran un fermoso escaparate con libros e crebas. Nesta fotografía estamos Belén, de Baía, Manuel Rodríguez, xornalista e Soledad Pite, pintora e poeta e eu. Faltaba Miro Villar, que non puido acompañarnos, como estaba previsto nun principio. A imaxe é da miña amiga Malores Villanueva, que veu á presentación dende Pontevedra.

Déixovos aí ese enlace para poder ler o discurso de Elena Poniatowska o día do Cervantes. Non sei con canta frecuencia, pero eu procurarei contar algo aquí de como nos vai no norte, na luz do frío.

http://www.eldiario.es/cultura/libros/Discurso-completo-Elena-Poniatowska_0_252675207.html

Apertas e bicos.