MARINA TSVIETÁIEVA

Lin estes días pasados, por recomendación de Inma Doval, o libro Cartas del verano de 1926, que recolle a correspondencia cruzada nese período entre Marina Tsvietáieva, Borís

Rainer María Rilke

Rainer María Rilke

Pasternak e Rainer María Rilke. Gustoume regresar a Rilke, un dos poetas máis amados, despois de anos sen me achegar a el. Penso que o último libro que lera del foi a tradución galega dos Sonetos de Orfeo, de Lois Tobío. A aproximación tivo o seu reflectir na entrada que aquí escribín conmemorando o día da poesía e a inclusión, nela, dese poema seu tan querido por min dende a xuventude. Debo confesar que coa lectura das cartas medraron en min as figuras de Rilke e, sobre todo, e dun xeito especial, a de Marina Tsvietáieva. Non sucedeu o mesmo con Borís Pasternak, tan recoñecido e admirado sempre, sobre todo por ser quen de se enfrontar ao poder da URSS e pola súa obra poética e narrativa que lle valeron o Nobel. Porén, nas cartas pareceume unha figura celosa en exceso, dependente da opinión que os outros teñen del e do escribe, cheo de dúbidas e con dificultades para se entregar no afecto.

• Guerra del 15-3

Recoñezo que o meu coñecemento de Marina Tsvietáieva era limitado. Algúns poemas, a admiración que por ela sentía Eva Veiga, a súa vida difícil e pouco máis. Agora, grazas ás cartas daquel verán, achegueime a boa parte da súa obra poética, en boa parte traducida polo escritor cubano Severo Sarduy e lin, tamén, os Diarios da Revolución de 1917.

Marina Tsvietáieva

A revelación e iluminación da súa obra poética, non impide valorar, tamén, a súa prosa, fondamente innovadora e cunha singular capacidade de disección da alma humana, de se achegar ao centro das cousas a partir do coñecemento profundo das palabras e da lingua, e de conmover dende unha admirable dignidade persoal.

Xa non ri
(Inscrición sobre a miña cruz)

Meu cuarto. -Nalgún momento o deixarei (?). Ou é que xa nunca xamais, nun-ca-xa-máis verei nada distinto ao abrir os ollos, que a fiestra alta no teito -a cubeta no chan- trapos en cada cadeira- a machada- o ferro (co ferro golpeo a machada), a serra… 

Con ese ferro, esa machada e esa serra subía Marina, cada mañá, ao sollado para cortar anacos de trabes da cuberta da casa, coas que prender o lume da estufa co que quentaba o cuarto no que vivía coas súas dúas fillas. O seu home era oficial do exército branco, loitando na guerra civil.

Nunha das cartas a Rilke fálalle de poesía e da tradución, desa carta deixo aquí estes parágrafos:

A poesía xa é unha tradución da lingua materna -a outra, sexa esta o francés ou o alemán, dan o mesmo. Ningunha lingua é lingua materna. Crear versos significa traducir. Por iso non comprendo que se fale de poetas franceses ou rusos ou outros. Un poeta pode escribir en francés, pero non pode ser un poeta francés. É ridículo. 

Eu non son un poeta ruso e sempre me asombro cando me consideran ou me ven como tal. Convérteste en poeta (se é posible converterse en poeta, se non se é de antemán!) para non ser francés, nin ruso, etcétera, para se todo. Ou, dito doutro xeito, un é poeta porque non é francés. A nacionalidade é in- e reclusión. Orfeo fai estoupar a nacionalidade ou ensancha as súas fronteiras a tal punto que todos (pasados e presentes) están incluídos. Fermoso alemán -aquí! E fermoso ruso!.

Entendo o parágrafo como a proposta de Marina de que existe un mundo, un lugar, común a todas e todos (e isto é está posto con intención), no que compartimos o esencial, máis alá da lingua e do lugar de nacemento, o que non quere dicir que non traballemos pola supervivencia das linguas, das culturas, das identidades, dos estilos de vida.

(As traducións ao galego dos textos de Marina Tsvietáieva están feitas dende as extraordinarias versións en castelán de Selma Ancira, imposible para min traducir dende o ruso).

FERNANDO PÉREZ-BARREIRO NOLLA NA LEMBRANZA

Retrato de Fernando,  realizado por Maribel Longueira

Retrato de Fernando, realizado por Maribel Longueira

Hoxe cúmprese o quinto cabodano do pasamento de Fernando Pérez-Barreiro Nolla en Lancaster. Quizais porque vivía lonxe e só nos viamos de cando en vez, non me afago á idea de que xa non está. Moitas veces penso que calquera día o atoparei de novo en Londres, agardando por nós na estación de Paddington, para logo coller o tren a Lancaster ou tomando un café quente e un pastel, na cafetería do faro, nunha mañá fría en Morecambe.

Boto de menos os seus correos, as conversas sobre política galega e poesía, as leccións sobre o mundo do café, asunto que coñecía ben polo seu traballo na Organización Mundial do Café.

Sabía de paxaros, de versos, de tradución, de política internacional e local, de linguas, delibro Fernando xeografía, de música, de historia. Falar con el, escoitalo, era unha regalía da vida. Esta que segue, en cursiva, é a referencia bibliográfica que atopei na Wikipedia e que non podería mellorar. Engadir, acaso que deixou escritas as súas memorias, Amada Liberdade, que cun texto complementario de Teresa Barro, as súa dona, titulado A vida xuntos, foi publicado por Xerais no ano 2012 e que é texto que recomendo, sobre todo porque axuda a comprender o mundo. Apuntar, tamén, que el podería ser exemplo dunha diplomacia galega que tivo os seus antecedentes en Plácido Castro ou en Lois Tobío. Conta Xesús Fraga que na BBC chamábanlle Mister Nolan, incapaces de dicir Nolla, e el contaba que tivo que improvisar a necrolóxica de J. F. Kennedy, xa que aínda que os informativos da televisión inglesa sempre teñen elaborada unha ficha, en previsión da morte dos personaxes do mundo, ninguén podía prever o que sucedeu en Dallas. Con Fernando en Londres

Fillo do escritor e avogado Fernando Pérez Barreiro, licenciouse en Dereito pola Universidade de Santiago de Compostela. Sumouse ao ambiente galeguista da capital galega, e grazas a estas relacións consegue un posto de traballo na emisión en galego da radio da BBC británica, onde compartirá espazo con Plácido Castro. Múdase entón a Londres en 1963 e alí traballará para os servizos exteriores da BBC ata 1969, onde empregou o pseudónimo Fernando Nolla.

Posteriormente incorporouse como tradutor á Organización Internacional do Café, onde traballou ata a súa xubilación en 1993 e onde seguiu colaborando durante varios anos con posterioridade. Nese tempo licénciase tamén en lingua e literatura chinesa pola universidade de Westminster, e realiza unha estadía en 1982 en Pequín.

Na década dos noventa exerceu como profesor universitario de tradución na universidade de Westminster e na universidade do Val do Támesis. A súa relación con Galicia mantívose a través das traducións do inglés ao galego e do seu labor como membro do consello asesor do IGADI. Tamén escribía con regularidade para publicacións galegas, como A Nosa Terra e Tempos novos.

Ao ano da súa morte, o IGADI organizou unha homenaxe na súa honra, na que estivo Teresa, o seu fillo Gabriel e moitos amigos. Alí eu lin o texto que deixo a continuación. As imaxes son as que son, e xa algunha vez foron publicadas nalgunha das entradas deste blog, pero compre dicir que Fernando ten nel categoría propia, por dereito.

En primeiro lugar quero agradecer ao IGADI e, en particular a Xulio Ríos, a posibilidade que me brindan de estar aquí, hoxe, participando neste acto de homenaxe ao amigo común Fernando Pérez-Barreiro Nolla. Para min é unha emoción e un privilexio, como privilexio foi poder gozar do seu cariño e da súa amizade.

Eu vou falar de Fernando e a poesía, xa que a poesía foi quen nos presentou e nos uniu. Tiña Fernando esa calidade excepcional, que unicamente se manifesta nos bos e xenerosos, de transferir ao outro as súas virtudes e de expresar un agradecemento que, en boa lei, e en base a todo o que el nos daba, debería de ser, cando menos, recíproco.

Unha mañá de outono e chuvia, eu recitei os meus poemas en Corcubión, nun dos actos que pechaban o programa do congreso sobre Plácido Castro. Ao rematar, un home alto, elegante e tranquilo, agardaba por min no centro do corredor do auditorio. Era Fernando que quería falar comigo dos meus versos. Ese día, arredor da poesía, naceu a nosa amizade, curta no tempo, pero intensa e fecunda.

Para Fernando, a poesía era a realidade primaria do ser humano, así o expresou en máis dunha ocasión. Opinaba que aínda que non houbese poetas, habería poesía agardando por un primeiro explorador que a descubrise. Esta reflexión era consecuencia dunha vida enteira dedicada a ela. Dende a adolescencia escribiu poemas, en principio influído polas vangardas, imitando a Rubén Darío, lendo a Lorca, aprendendo en Vento Mareiro de Ramón Cabanillas, un libro principal co que conviviu moitos anos; emocionándose coa descuberta de Rosalía, Curros e Pondal, autores dunha obra para el transcendente e que o acompañarían sempre, ao tempo que se abría a outras voces que se expresaban noutras linguas. Axiña intuíu que “a pedra de toque do poeta” é comprobar se fala ou non dunha realidade distinta, se se lle abriu ou non a xanela pola que ve un mundo que reclama a súa expresión singular e única, en definitiva, a descuberta da voz propia.

Escribiu poesía toda a súa vida e, agás na xuventude, cando publicaba os poemas na revista Aturuxo, a poesía foi para el unha experiencia íntima, pero esixente, o que lle valeu para se exercitar e formar un patrón persoal co que poder exercer a crítica literaria e o labor de tradución. Deixou escrita moita poesía nunca publicada, pero quizais cumpre salientar aquí que, máis alá desta labor de creación, el mantivo co poema, seu ou alleo, unha relación de tensión e respecto absoluto e sempre, cando traducía, procuraba a mellor versión posible, sen volverlle as costas ás dificultades. Foi esa a vocación que presidiu a súa tradución do Macbeth, versión en verso semellante ao utilizado por Shakespeare, mantendo a métrica orixinal e, tamén, o que o levou a enfrontar o poema inicial do libro de Lewis Carrol As aventuras de Alicia no país das marabillas, poema considerado polos tradutores como moi difícil e que moitas versións, en moitas linguas do mundo, evitan, pero que a galega mantén grazas ao seu esforzo. Completou el a tradución de todos os textos poéticos desta obra, ocupándose Teresa Barro da parte narrativa. Este traballo compartido mereceu, como xa sabedes, o premio Nacional de Tradución de libros infantís e xuvenís do ano 1985.

A Fernando non lle deu tempo de rematar o capítulo sobre a Poesía que, no seu proxecto, ía ser o último das súas Memorias. Deixounos uns primeiros parágrafos nos que explica a súa opinión sobre esa realidade que era para el algo máis ca un xénero literario, porque para Fernando a poesía era tamén un xeito de vivir. Pretendía logo ir comentando os poetas, os poemas e os libros que foran determinantes na súa vida.

Seguro que, de ter oportunidade, tería falado alí de William Blake e os seus labirintos, que moita ledicia e moita inquedanza lle producían, de feito sabemos que foi este un dos últimos poetas que leu, quizais o derradeiro, voz á que volvía cada certo tempo. Habería espacio para John Keats e William B. Yeats, poetas aos que regresaba cando precisaba alento para continuar. Gustaba el de camiñar polos lagos de Cumbria, compartindo o paseo cos versos de William Wordsworth, Samuel T. Coleridge e Robert Southey e, nalgunha ocasión expresou que unha das cousas que máis pracer lle causarían, sería lerlle, á beira dos lagos, os poemas de Rosalía a John Ruskin.

Importante foi para el, Noriega Varela, poeta, segundo se dicía en Viveiro, de maneiras tan finas que semellaba portugués, tal e como lembra nun capítulo das Memorias, autor que leu por consello do seu tío Pepe, o presbítero, pero tamén Aquilino Iglesias Albariño, Luís Pimentel, Uxío Novoneyra, Avilés de Taramancos e, por suposto, Franco Grande e Bernardino Graña, cos que, na mocidade, deambulaba polas rúas de Compostela falando de poesía.

Pero, ademais,  como esquecer a súa intelixente lectura de W.H. Auden ou de T.S. Eliot e a admiración que sentía polo tratamento da natureza de Edward Thomas?

Quédannos, entre outros, os textos publicados no diario La Voz de Galicia en 1985, un referido a Seamus Heaney e outro escrito cando o centenario de D.H. Lawrence, así como os seus traballos sobre a poesía chinesa contemporánea, pola que sentía particular curiosidade e admiración e que el traduciu para todos nós.

Tamén nos queda, coma un facho, o seu compromiso coa lingua que, na súa opinión, nos abre as portas á diversidade, tal e como declarou nunha entrevista feita por Nicolás Vidal para o Diario de Ferrol. E quedan os seus versos, inéditos como xa comentei, algúns espallados por casas de amigos, xa que deles se valía, ás veces, como agasallo para amosar o seu afecto. Supoño que nalgún intre convirá reflexionar sobre a procedencia ou non de ordenar e dar a coñecer esta parte fundamental de si mesmo. Mentres, con autorización de Teresa, finalizo a miña intervención con este poema seu:

ES TI

¿És ti, amor, quen expira neste couto?
Debes ser, porque és fráxil e dependes
dos tixolos vermellos desa casa
da esquina, que hai dous meses derrubaron.
Dos carteis que ainda vexo, os mais caíron
en xiróns empapados de augas turbas,
das pontes reemplazadas tantas veces,
pouco máis permanentes do que o río.
Como ti trata en menudecias áxeis
e convírteas en formas que non morren
ou non queren morrer e fan punxente
o ar das despedidas e os encontros.
És amor, sí, pois fuches encontrado
ou conferido, non gañado, certo,
non herdado, non sei, porque na neboa
dos séculos aínda son novício.
Cinco lustros de ollos non abondan
para abrir o que pode sondar fondo,
ese pozo onde está o tesouro todo.
Agarrado nos días da cidade
ámoa e sufro porque é corto o día.