SENTIMENTALISMO: ANTOLOXÍA TRANSCENDENTAL

Varias persoas pregúntanme por Eva, logo da nova do seu regreso que din o día 12. Está ben e traballa en varios proxectos inmediatos, entre eles, un recital con poemas mariños, que con Fito e Bernardo, os músicos que compoñen con ela o grupo Ouriol, dará en Cabo da Cruz, o sábado 11 de xullo, dentro da programación cultural do Encontro de embarcacións tradicionais, que alí se celebrará esa fin de semana e que convocará a centos de embarcacións que, coas súas velas, navegarán o mar da Arousa. Animádevos.

Antoloxía sentimentalistaDicir que estes días saíu unha nova antoloxía sentimentalista, ese movemento creado por Xesús Manuel Valcárcel e que ten como casa a editorial Bubela. É a cuarta entrega, logo das etapas de fundación, de implantación e de expansión, chega esta denominada transcendental.

Nela participan: Carlos Arias, Xulio Cid Neira, Xabier López Marqués, Manuel Celo Matalobos, Mariña Pérez Rei, Elías Portela, Baldo Ramos, Helena Salgueiro, Xesús Manuel Valcárcel e Eva.

Mentres non nos chega Soño e vértice, o libro que mereceu o premio do concello de Carral, imos manténdonos co que temos, tamén cos versos que Eva achegou á antoloxía, dos que aquí queda unha mostra:

O BALEIRO VAI TOMANDO A FORMA

froito dunha meditación
o baleiro vai tomando a forma
para a árbore medrar
e no mesmo aire ábrese unha fiestra
para o seu perfume
e sae ao fin a lingua
coma serpe da súa cova
probar o que lle é estaño.

FARO DE BURELA

 Xa contei que Carlos Arias, habitual comentarista neste blog, colabora semanalmente cun artigo na edición dixital de El Correo Gallego e xa o outro día publiquei un aquí. Agora quixera compartir outro, que me emocionou moito cando lin e que ofrece unha perspectiva persoal desas cousas que pasan e que semellan curiosas pero alleas. Non sabía eu que el naceu co faro de Burela, pero o artigo e toda a circunstancia paréceme tan curioso e emotivo como para compartilo. Espero que vos guste tanto como a min. As imaxes están sacadas de internet.

Días de adeus

As ausencias inesperadas devólvennos un pasado imprescindible, que quizais nin estea na memoria. Paréceme imposible aínda que os dedos de Paco de Lucía leven dez días parados para sempre; sinto o que non vivín na construción do museo de Luarca dedicado á fauna abisal, borrado por unha onda inmensa, do Cantábrico expresado na súa forza ingobernable; lembro a torre do faro de Burela, nacida do salseiro, e a súa soidade a mar aberto, rodeado de escumas alegres nos días de verán, que sucumbiu de súpeto á teimosía do mar, abatido por un golpe final que demostrou o seu cansazo.

En 1959 chegaba un mozo de 27 anos a traballar como enxeñeiro ténico nos portos de Lugo. El e a súa compañeira traían, de regreso dun primeiro destino en El Bierzo, unha filla de oito meses e outra vida en camiño, que deu en quen hoxe escribe estas liñas. Case a primeira obra da que se fixo responsable estaba naquel con solitario, nunha costa tan fermosa coma áspera para a navegación, de días radiantes e suaves zarrapicados con borrascas e galernas. Burela tiña un pequeno porto pesqueiro aínda de cantaría, do que había saír o gran peirao que acollería a meirande flota pesqueira do golfo de Biscaia.

Nos anos sesenta, desde a estrada, viamos durante unha parte do traxecto aquela brancura vertical intensa e moi modesta, en comparación con outros soportes para sinais marítimos da nosa costa. A súa grandeza –que quizabes a levase, na visión popular, á categoría de faro, cando se trata dunha simple baliza– síntoa desde o espazo dominado, desde esa soidade visible a gran distancia, desde os ollos que tiven e o que seleccionou a miña retina para acubillar, desde aquel mundo de gaivotas e area; desde aquel tempo no que o lampexo regular punzaba a noite, esperado polos navíos para fixar rumbo, de fogar ou de traballo.

Mentres se erguía a construción, vivía eu os cálidos meses amnióticos, cunha percepción sobre a que se configuraba sen palabras o software da miña personalidade. Un contratista, moi novo tamén, levaba para o arrecife os materiais nunha embarcación dotada de grúa. O desembarco víase moi dificultado pola ondaxe, que impedía unha aproximación maior á rocha. A grúa depositaba a carga e os obreiros; o contratista,o derradeiro en desembarcar, tomaba o cabo suspendido da pluma e saltaba aproveitando o movemento pendular do soporte. Un cuarto de século despois, falecería cando ía axudar o alumnado dun colexio a facer unha plantación de árbores no porto de Foz. Mentres agardaba que chegase a rapazada, quixo pór orde nalgunhas cousas, entre as que se encontraba un cable eléctrico, que o electrocutou ao tomalo.

Nas distintas iconografías, a torre caída representa ás veces a construción de Babel e o xeito en que o divino desvía a intención humana nos seus proxectos. Cando un reto queda superado, ábrese un novo horizonte, no que se revelan outras probas, imprescindibles para o avance e para acharmos novas capacidades, veladas polas perspectivas máis pequenas; cando un proxecto fracasa, aparece o verdadeiro campo de acción, que chama as enerxías para amosaren unha dimensión máis profunda da súa forza transformadora. Ata agora, sempre houbo un despois, e o salto precisou unha musculatura máis potente en cada ocasión, na interminable secuencia que nos leva desde a pedra tallada ao almacenamento masivo de datos en dispositivos que caben nunha caixa de mistos.

En Babel, a vontade humana, cunha visión estática, procuraba garantir a seguridade máis alá de calquera imprevisto. A perspectiva que había xerar co paso dos milenios o positivismo fundamentalista confiaba nos recursos do home para chegar ao control absoluto respecto do contorno, coma se o pensamento consciente puidese conter todo o que conforma a realidade, coa súa mutación infinita e os fenómenos que derivan dela. Na baliza de Burela, a referencia que lles ofrecía seguridade aos barcos deixou a pedra na súa soidade, rodeada e batida pola auga, cunha torre fanada que pronto se converterá en cascallo disgregado polo fondo, talvez cunha zapata de formigón como lembranza. As imaxes impresionantes das ondas contra a súa vizosa figura xa pertencen ao pasado; tamén as da calma marabillosa, cando a súa serenidade descansaba contra o horizonte, distante e en silencio, coma a efixie dun santuario en mar aberto.

Non sei cantos músicos levarán dentro de si a semente de Paco de Lucía; non sei que inspiraría a baliza perdida de Burela. Creo que a música deixa atrás esta perda sen parar en prantos, e que a vida continúa á procura de novas formas despois da derradeira onda que resistiu a pequena torre daquel con da Mariña luguesa. Os pensamentos viran a tempos idos e parecen recrealos, xebrados de adxectivos intranscendentes agora. A vida e a música continúan cara a un despois en constane movemento, no que o pulo do xenio xitano se expresa, quizabes sen que os continuadores saiban o que lles chega desde el; a enxeñaría desenvolverá formas máis durables para os sinais sometidos á dureza dos elementos, alleas ambas á sucesión de adeuses. Só ás novas paisaxes que se abren; só a unha viaxe onde cada instante se mantén como soporte dunha procura que non lle pertence a ninguén.

Pertencín a ese tempo e o meu fogar infantil nutriuse da obra perdida. Mentres me esperaban, meu pai resolvía as incógnitas para superar o reto de colocar a baliza rodeada de rochas cortantes, cunha embarcación á mercé das circunstancias. Para iso se preparara e recibira a experiencia dos seus predecesores; a técnica pasaría por aí, e seguiría cara a outros proxectos similares, con desembarco en helicóptero. El lembra aqueles días con saudade polo home que materializaba as súas ideas, un veciño de Mañente coñecido como Canel, con quen compartiu moito tempo de vida profesional. Comparte comigo a súa memoria e déixame que sinta como aquel tempo avanza comigo, sen tampouco non saber que levo exactamente, nin para que. Só que isto segue, e crece en riqueza a experiencia.

 

 

 

 

 

 

 

A AUTOESTRADA DO SUR

A música de Thelonious Monk que nos acompañou onte, trouxonos por unha cosmopista de autonautas ata hoxe, trinta cabodano do pasamento de Julio Cortázar. Hoxe, precisamente, a editorial Trifolium lanzou a tradución ao galego do relato A autoestrada do sur, o primeiro dos que formaban parte do libro Todos los fuegos el fuego.

Eu son o responsable da tradución e o que nela hai de bo, débese aos consellos e achegas de Carlos Arias, que me axudou con ela. Con este libro, Trifolium pretendía conmemorar o centenario do nacemento, que será o 26 de agosto, pero o azar, cousas de cronopios, fixo que sexa dobre a conmemoración e máis intensa a lembranza.

Ata onde eu sei, esta é a segunda tradución ao galego dun texto de Cortázar. O anterior foi o Discurso do oso, que formaba parte do Manual de instrucciones, incluído en Historias de Cronopios y de famas, publicado por Kalandraka como albúm infantil ou de adultos, que con estes libros e estes formatos nunca se sabe. As ilustracións eran do arxentino Emilio Urberuaga e a tradución de Xosé Ballesteros.

SOBOL: novo libro de CARLOS ARIAS

Carlos Arias, compañeiro deste blog, no que tantos comentarios deixa, e amigo entrañable, vén de publicar en edición dixital o seu último libro de poemas Sobol, dentro da colección de libros dixitais de Sermos Galiza.

Non é este o seu primeiro libro de versos, xa antes, na editorial Bubela, publicara Dor da claridade. Tamén e autor de relatos e novelas: O barco de seixo, Libro das capitulacións de Xulio Corveira Andrade ou Ríos que se abrazan. Autor dunha biografía de Eugenio Granell, seu foi o primeiro manual de xadrez escrito en galego.

Para min Sobol é un libro equilibrado e fermoso, un canto de amor escrito dende a plenitude de que aprendeu a vivir intensamente, prescindindo, absolutamente, das interferencias exteriores. Un libro cálido, xa dende o primeiro verso: No medio da mañá o tempo nos abraza.

É o propio Carlos quen explica o título e nos aproxima ao libro: Creo que se ve doadamente que se trata de ‘lobos’ escrito do revés. Vexo o lobo como un animal que avanza en calquera circunstancia, en solitario ou na manda, cunha mirada decidida cara ao futuro, e cos pés ben enraizados na terra. A inversión das letras responde a unha idea especular: entendo que estes lobos corresponden a un mundo ideal, coa súa simboloxía, que se desenvolve virtualmente no espello, á espera de que saibamos crear o vencello para que entren en acción consciente sobre a realidade que vivimos.

Os versos, limpos e cheos de vida, flúen como as augas, poema tras poema, nos que Carlos vai compartindo experiencias e enfiando propostas, como podemos ler nesta estrofa do poema V, que tan a xeito nos vén, non só por cuestións de calendario:

Hei prender as candeas do Aninovo;
hei achegarme lentamente ao peitoril onde a merla
deixou na noite a súa pisada sobre a neve.
Non me trouxo historia ningunha a este planeta,
senón o designio compartido de navegar a escuridade
e percibir a sombra da frecha baixo a auga
para adiantar os pasos, sen saber
se máis alá o abismo se repite.

En todo o libro alenta un ton clásico, dito no sentido máis positivo da expresión: o que prevalece e perdura. Algúns poemas semellan himnos á vida, outros convídannos a beber do máis cotián, pois a ese tempo pertence o máis importante do noso vivir: só aspiro ao té quente da mañá, compartido no aroma vagadío de fogar habitado.

O ser humano Carlos leva tempo prescindindo do que considera inútil, sexan propiedades, lastres ou ruído. Coma el, tamén o verso prescinde do innecesario. Pasa coa súa poesía como dicía Auden que acontecía cos versos de Kavafis (poeta que Carlos recoñece como importante): que nos revelan o dicir dunha persoa que posúe unha perspectiva única do universo, poesía sen adornos, cun dicir directo, na que en cada verso hai un propósito, unha proposición, un acontecemento ou unha emoción.

XXI

Un novo outono chega nos días cálidos de setembro.
A materia sinala a súa verdadeira esencia, a luz
vólvese halo nas copas quietas dos caxigos distantes.
Ouzo a pena por baixo do cachón, o murmurio secreto
que responde a quietude do illó, e comprendo
o baleiro que se agocha debaixo dos conceptos,
privados daquel seu empaque espurio, da doma
que creu someter ao seu presebe
os degorios sen lei
que nutrían os eidos dos sentidos.
De nada vale acadar a felicidade
para quen teme a plenitude; de pouco
serve unha fermosa lembranza
sen presente onde a engastarmos.

 

Non hai outra beira no meu camiño, non teño
un paso atrás que me libere de visitar as sentinas,
de recoller o refugallo e deixar as miñas forzas
extenuarse para chegar, outra vez, ao pé da escadaría.
Un círculo e outro círculo; ningún semellante.
Só a sensación de comezar de novo o trazo,
de ter no pulso a incerteza colleitada,
e gañar só na confianza
de ir máis adiante.

 

Deixo tamén o enlace á entrevista publicada por Sermos Galiza:

http://www.sermosgaliza.com/articulo/cultura/carlos-arias-sobol-aposta-pola-liberdade-poesia/20131217122831022434.html

 

SULEIMAN E SALÚA

Hoxe, nada máis saír do prelo, recibín da man de Xan Arias o primeiro exemplar do álbum SULEIMAN Y SALÚA, publicado pola editorial Trifolium, con ilustracións do pintor sirio residente dende hai anos entre nós, Alí Alí.

Foi por este proxecto que nos coñecemos Alí Alí e eu. Andaba el na procura dun escritor que tecese unha historia cos fíos da súa memoria de infancia, dos seres míticos que habitaban a provincia de Al Hassake e o lago Khatounie, nese territorio de montañas cara o leste, moi próximo a Turquía e a Irak, onde el naceu.

Procurei eu darlle corpo a esas lembranzas ou saudades e contei unha historia que ordenaba o material caótico da súa memoria, construíndoa a partir de dous personaxes, unha nai e a súa filla, que viven en algún lugar de occidente, onde chove moito, nai que tamén tece unha historia coa súa memoria, que coincide coa de Alí Alí.

Os personaxes fantásticos forman parte todos dese universo máxico, así como a árbore dos desexos e as illas do lago Khatounie. Chamoume a atención a condena que deben padecer as sereas no seu contacto coa humanidade, tanto alá como na nosa cultura tradicional. En Galicia, a serea da nosa lenda ten un fillo, pero ata que non bota de si o que nela hai de peixe ou de animal, non pode alimentalo, mentres debe padecer o tormento de ver como seu home amaga con lanzar o cativo ao lume. Esta serea da historia de Alí Alí ten un fillo cun pescador, pero é Hamfis, unha especie e tigre ou leopardo branco, quen llo rouba e o leva a vivir cos homes.

O universo do libro lembra o mundo marabilloso das Mil e unha noites e, amais da serea, son varios os elementos comúns entre nós e esa cultura que nos é tan afastada e tan próxima: a árbore dos desexos, o traballo da pesca, a vía láctea ou o eremita da illa que lembra a San Ero ou a San Amaro.

Alí Alí traballou durante un ano e medio no obradoiro Mil pedras, coa pedra litográfica para conseguir as vinte e unha ilustracións a toda cor, que gravadas no papel miden 1,20 x 1,00. A historia foi escrita en galego e posteriormente traducida ao árabe e ao castelán. O tradutor ao árabe foi Yassin Swehat.

Cunha das copias dos gravados, Alí Alí compuxo un libro descomunal, encadernado por ese mestre da encadernación que é Carlos Rey. Ese libro artesanal recollía o texto nas tres linguas. Durante un tempo soñamos con ir co libro a Damasco e Alepo, non o grande de máis de trinta quilos, si con este que agora sae, falando das dúas culturas que conviven nel. Pero ese soño é hoxe cousa difícil, por non dicir imposible.

Agora Trifolium edita a versión castelán-árabe. Confío en que pronto poidamos ter na man a edición galego-árabe, a que naceu aquela tarde noite na que Alí Alí e máis eu conversamos durante horas, no seu estudio, bebendo té, aprendendo a nos coñecer, espallando lembranzas.

FERVENZA DO XALLAS

Nunca antes viramos despenar a auga con tan arrebatada forza coma estes días pasados na fervenza do Xallas. A imaxe foi tomada polo amigo Xosé Luis Fernández (Carnicero), de Ourense, na tarde do xoves 28, esa na que tanta precipitación caeu en pouco tempo.

Fervenza do Xallas

Fervenza do Xallas

Centos de visitantes, milleiros de fotografías, democratización da imaxe a través dos móbiles. Varios dos poemas que figuran na colección de poesía sobre o Monte Pindo, Versos no Olimpo, falan da fervenza. Non podo incluílos todos, así que van estes dous, un de Marilar Aleixandre e outro de Carlos Arias, dúas visións do monte, dúas referencias ao río e ao Cadoiro.

arde o Pindo

arden selvas e montes
arde o Cáucaso, o Osa e o Pindo
Metamorfoses, II, 224-225
nos días en que a cinza encontrou o limiar
da nosa lingua
os enxames de lagostas fuxiron
ao son da pandeirada de Nebra
as ás do deforme anxo de lume
bateron no Pindo
ardeu a pedra incombustíbel
escaravella a toupa de fogo
os seus túneles por baixo das árbores
plantadas pola man de meu pai
el volve morrer con cada árbore derrubada
eis a gadoupa do anxo esgazando a paisaxe
asinando nas mans, nas gorxas
nas casas onde non achou
as marcas do sangue
as fontes esqueceron os camiños
fundiuse o ouro do Sil
as sete bocas do Xallas ficaron baleiras
a auga subiu fervenza arriba
enguruñouse o Mar de Fóra
os peixes van escorrentados cara ás foxas abisais
os arroaces non ousan chimpar fronte a Rostro
as luras verten bagullas de tinta
 e os homes
os homes aínda xordos
ao que berra a voces
o monte queimado

Marilar Aleixandre (Madrid, 1947)

Mudanzas, Arte de Trobar, Pen Club de Galicia, 2007


 Reflexión da matrioska

A abra toma os reflexos do último sol.
As velas brancas pasan;
os motores xordos golpean moi lonxe o aire novo.

 

Para que este monte se chame Pindo na miña vida,
Francisco Arias González tivo que saltar a América en 1905,
fundar unha familia, romper amarras
e regresar mar por mar até ese mesmo Lugo
onde Manuel Iglesias e Teresa Rodríguez
volvían da fuxida.
Antes houbo silencios e palabras
que apareceron convertidas en paisaxes,
en crenzas sen orixe, en ritos familiares
cos que os nenos dormen cedo
e as cabras choutan sobre a noite
deixando sangue de estrela nas pisadas.
Non cheguei tarde; fun o primeiro
dos meus en dexergar esta pendente,
en ascender beira do Xallas en caída
para contemplar a claridade
descargada de crenzas e libre de respostas.

 

Nin Manuel, nin Teresa, nin Francisco
nin Asunción Varela, que nacera en Virvigueira
e volvera de ler periódicos en inglés
e compartir mesa en italiano –Pittsburg ás costas–,
souberon nunca
que había aquí un soporte para os pasos,
nin que os beixos que eu agardaba
se formaran nas bocas que os nomeaban
antes de que a palabra habitase a súa consciencia.
Tempo atrás; tempo de pais, de avós,
de aldeas e de pazos,
de traballo e de ruína. Sombras todas
que din a súa mensaxe nun poro ou nunha célula,
nun paso de nomes atados a unha lápida
ou a un verbo que se expresa
nos ecos indescifrábeis das liñas que se enlazan.
Irei á cova, xurei unha vez,
sen lembrar o sentido do propósito.
Morrerei lonxe, dixen, e dispúxenme
para levar a senda detrás da caída dos astros,
alá onde o Pindo,
Asunción, Francisco, Manuel e Teresa
forman un só nome, onde a terra
e os meus avós se confunden
na mesma encrucillada.
Entre as mans recollo a súa presenza.
Recíboa en luz, cando as brétemas
regresan coa marea,
cando os fogares abrazan a tardiña
primeira dunha soa humanidade.

 

Dilles aos seus ollos que non me busquen
nesta paraxe que abandono.
Nunca estiveron, nunca o Pindo que coñezo
irá aos espazos que habitaron.

Carlos Arias (Lugo, 1959)