CAROLINA ZAMUDIO: O QUE BRILLA

CarolinaCoñecín a Carolina Zamudio en Nova York, no mes de outubro de 2014. Os dous acudimos a participar no festival de poesía organizado pola editorial Artepoética press, coa colaboración de varias entidades, entre outras: o Instituto Cervantes, a Casa Museo de Walt Whitman ou o Center for Worker Education. No recital que abriu o recital, no auditorio do Center for Worker Education, escoitei recitar a Carolina por primeira vez. Leu ela poemas do seu libro La oscuridad de lo que brilla. Escoitándoa tiven a sensación de que había algo neses versos que tiña relación co meu Bater de sombras, por iso, rematado o recital, achegueime a ela e comenteillo. Ese encontro foi o inicio dunha fermosa amizade.

Ela, arxentina de orixe, vive en Barranquilla, Colombia, con Gustavo e as fillas de ambas, Rocío e Delfina. Na súa casa acolléronme cando viaxei, en xullo do ano pasado, a participar no festival POEMARÍO. Natural do estado de Corrientes, nos últimos anos viviu en tres continentes: Asia, Europa e, de novo, América. Esa experiencia de xeografías e culturas afastadas e diversas, vai deixando un pouso enriquecedor na experiencia da vida e, tamén, no seu dicir poético.

Cando nos coñecimos, Carolina publicara o libro Seguir al viento. Este outono, Carlos Aguasaco, na súa editorial Artepóetica press, publicou, en edición bilingüe, aquel La oscuridad de lo que brilla, que xa, dende o título, nos predispón a asistir a unha iluminación, a luz da sombra, a pescuda nos ángulos de nós tantas veces invisibles. A xeito de presentación, elaborouse este vídeo, no que os versos, na súa voz, conxugan coas imaxes fermosas e coa música de Shubert.

A partir dos textos de Carolina, o tamén arxentino Jorge Paolantonio, narrador e poeta, confeccionou unha plaquette co título Teoría sobre la belleza y otros poemas, cuberta que pode verse no centro da composición fotográfica que segue, aínda que resulta difícil ler o título:

Plaquette Carolina

Tiven o privilexio de ser lector de La oscuridad de lo que brilla cando era borrador. Algunha suxestión fíxenlle a Carolina, pero o libro estaba maduro e feito. Esta é unha mostra da súa obra:

Teoría sobre la belleza
 Me dijo que le duele la belleza
que la alegría, la razón la abruman
detesta el suave cinismo de los días
la aparente armonía.
Me lo dijo con la voz que sale de los ojos
desaguándose tan completa
que no pude más que creerle.
La belleza no cabe
en un trozo de papel
sí en los ojos. Como ajustar
el enfoque de una lente
por detrás.
No en la punta de la lengua
más allá.
Cabe en el aire
al abarcar el ser.
Puede asirse la belleza
en silencio al reposar el cuerpo
desde atrás, en eso de ser
atesorar lo que haya sido
y bello es.
La belleza habita en la oscuridad
el don que nos fue dado oculto
la cáscara que se quita
lo bello es un fin vacío de principios
nace en el último tramo del próximo deseo.
La belleza abraza la luz de la muerte
o desata la nebulosa de la vida.
E este traducido por min, como agasallo a ela:
Esbozo para un autorretrato
Non nos foi dado un guión.
Intuín ao nacer que me foi negado o paraíso
a premura de parto
alumbrou un camiño en sombras
un contraluz de audacia que me ubica en beiras
por alí, erguidas ou dobregadas
van as noites.
Tampouco nos foi dado un final.
Fuxo do paraíso
entrégome á loita dos homes
que é a falta de certezas
o exiguo tintinar de palabras
a razón ou o amor, segundo o día
a convención, precaria
da felicidade.
Non será doado atopar La oscuridad de lo que brilla, pero si é posible a adquisición directa á propia editorial ou en Amazon.

 

DÍA DE ROSALÍA DE CASTRO

Tal día coma hoxe, en 1837, nacía Rosalía de Castro. Dende hai anos son varias as entidades e institucións que enchen as horas e o país cos seus versos. Eu participo, habitualmente, na lectura que convoca a Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega. Este ano, como o anterior, será no serán, no ÁGORA da Coruña.

Hoxe lerei os fragmentos do poema “Na tomba do xeneral inglés Sir Jonh Moore morto na batalla de Elviña (Coruña) o 16 de xaneiro de 1809“, poema que Rosalía dedia á súa amiga, nativa do país de Gales, María Bertorini.

Lerei exactamente os versos que acompañan a Moore no Xardín de San Carlos e aproveitando, lembrarei a figura de Amadou Ndoyé, o profesor de lingua e literatura española da Universidade de Dakar, que estivo por aquí no ano 2013 e con quen puiden recitar, acompasando as nosas voces, os versos de Rosalía na galería que olla ao porto coruñés.

De Amadou Ndoyé escribín hai anos, esta é a conexión a aquel artigo no que daba conta do seu falecemento en Dakar, poucos meses despois da súa visita. E penso que é acaído porque el faloume de Rosalía e de como a poñía como exemplo diante dos seus alumnos que querían ser escritores.

AMADOU NDOYE

Aquí queda, tamén, o poema completo de Rosalía, que ela incluíu en Follas Novas, na parte titulada Varia:

NA TOMBA DO XENERAL INGLÉS
SIR JOHN MOORE
MORTO NA BATALLA DE ELVIÑA (CORUÑA)
ó 16 DE XANEIRO DE 1809

A miña amiga MARÍA BERTORINI,
nativa do país de Gales
A Coruña, 1871.

¡Cuán lonxe, cánto, das escuras niebras,
dos verdes pinos, das ferventes olas
que o nacer viron, dos paternos lares,
do ceo da patria que o aolumóu mimoso,
dos sitios, ai, do seu querer; qué lexos
viu a caer baixo enemigo golpe
pra nunca máis se levantar, coitado!
¡Morrer asín en estranxeiras plaias,
morrer tan mozo, abadoná-la vida
non farto aínda de vivir e ansiando
gustar da froita que coidado houbera!
¡I en vez das ponlas do loureiro altivo
que do héroe a testa varonil coroan,
baixar á tomba silenciosa e muda…!

¡Ouh brancos cisnes das britanas islas;
ouh arboredos que bordás galanos
dos mansos ríos as ribeiras verdes
i os frescos campos donde John correra…!
Si a vós amargo xemidor sospiro
chegóu daquel que no postreiro alento
vos dixo ¡adiós! con amorosas ansias
a vós volvendo o pensamento último,
que da súa mente se escapaba inxele,
¡con qué pesar, con qué dolor sin nome,
con qué estrañeza sin igual diríades
tamén ¡adiós” ó que tan lonxe, tanto,
da patria, soio, á eternidá baixaba!

I o gran sillón, a colgadura inmóvil
do para sempre abandonado leito,
a cinza fría do fogar sin lume,
a branda alfombra que leal conserva
do pe do morto unha sinal visibre,
o can que agarda polo dono ausente
i o busca errante por camiños ermos,
as altas herbas da alameda escura
por onde el antes con solá paseaba,
o sempre igual mormoruxar da fonte
donde el nas tarde a sentarse iña…
¡cál falarían sin parar de Moore,
co seu calado afrixidor lenguaxe,
ós ollos, ¡ai!, dos que por el choraban!
¡Xa nunca máis…, xa nunca máis, ouh triste,
ha de volver onde por el esperan!
Partéu valente a combatir con groria.
¡Partéu, partéu…! e non tornóu, que a morte
segouno alí nos estranxeiros campos,
ca frol que cai onde a semilla súa
terra n’atopa en que arraigar poidera.

Lonxe caíche, pobre John, da tomba
onde cos teus en descansar pensaras.
En terra allea inda os teus restos dormen,
i os que te amaron e recordan inda,
mirando as ondas do velado Océano,
doridos din, desde as nativas praias:
“¡Aló está el, tras dese mar bravío;
aló quedóu, quisáis, quisáis por sempre;
tomba onde naide vai chorar, cobexa
amadas cinzas do que nós perdemos…!”
I os tristes ventos i as caladas brisas
que os mortos aman si lexanos dormen
do patrio chan, a refrescarte veñen
do vran na noite calorosa, e traen
pra ti nas alas cariñosas queixas,
brandos suspiros, amorosos ecos,
algunha bágoa sin secar, que molla
a seca pedra do mausóleo frío,
do teu país algún perfume agreste.

¡Mais qué fermosa e sin igual morada
lle coupo en sorte ós teus mortales restos!
¡Quixera Dios que para ti non fora,
nobre estranxeiro, habitación allea!
Que n’hai poeta, ensoñador esprito
non pode haber que ó contemprar no outono
o mar de seca amarillenta folla
que o teu mausóleo con amor cobexa,
que ó contemprar nas alboradas frescas
do mes de maio as sonrosadas luces
que alegres sempre a visitarche veñen,
non diga: “¡Asín cando eu morrer, poidera
dormir en paz neste xardín frorido,
preto do mar…, do cimeterio lonxe…!”
Que ti n’escoitas en jamás, ¡ouh Moore!,
choros amargos, queixumbrosos rezos,
ni os outros mortos a chamarte veñen,
pra que con eles na calada noite
a incerta danza dos sepulcros bailes.
Só dose alento do cogollo que abre,
da frol que mucha o postrimeiro adiose,
loucos rebuldos, infantiles risas
de lindos nenos que a esconderse veñen
sin medo a ti tras do sepulcro branco.
I algunha vez, ¡moitas quizáis!, sospiros
de ardente amor que o vento leva donde
Dios sabe só…, por sin igual compaña
dichoso tes na habitación postreira.
¡I o mar, o mar, o bravo mar que ruxe
cal ruxe aquel que te arrolóu na cuna,
mora onda ti, ven a bicar as pedras
dun chan de amor que con amor te garda,
i arredor teu deixa crecé-las rosas!
¡Descansa en paz, descansa en paz, ouh Moore!
E vós que o amás, do voso honor celosos,
fillos de Albión, permanecéi tranquilos.
Terra fidalga é nosa terra -tanto
cal linda Dios a quixo dar-; ben sabe
honra faser a quen merce honra,
i honrado así, cal merecéu, foi Moore.
Soio no está no seu sepulcro; un puebro
co seu respeto compasivo vela
polo estranxeiro a quen traidora morte
fixo fincar lonxe dos seus, i a elleos
vir a pedir o derradeiro asilo.

Cando do mar atravesés as ondas
i ó voso irmán a visitar vaiades,
poñé na tomba o cariñoso oído,
e si sentís rebuligar as cinzas,
e si escoitás indefinibres voces,
e si entendés o que esas voces digan,
a ialma vosa sentirá consolo.
¡El vos dirá que arredor do mundo
tomba mellor que a que atopóu n’achará
sinón dos seus antre o amoroso abrigo!

 

 

MIGUEL GONZÁLEZ GARCÉS

Onte conmemorouse o centenario do nacemento do poeta Miguel González Garcés. Quixera sumarme eu á celebración, lembrando este fermoso poema seu:

O home é por sempre unha flor de esperanza.
Quizais o verán xa murchou.
Mais a chuvia de outono
pode erguer as herbiñas cun verde argalleiro.
E as frautas soan.
Pingas de orballo novo
pousan no amor das almas.
E os anxos arrólanse no canto das raiolas
e manseliñamente, bailan, bailan. 

En decembro de 2014, un grupo de familiares e amigos, xunto coa AELG e a colaboración da Biblioteca que leva o seu nome, organizaramos un acto de homenaxe, o día no que se cumpría o 25 cabodano do seu pasamento, esta foi a referencia que quedou no blog.

MIGUEL GONZÁLEZ GARCÉS

Polo camiño e polo empeño do seu fillo Alberto, aquela homenaxe transformouse en libro, publicado por Meubook S.L. co título: Unha frol de esperanza, parte do primeiro verso do poema antes citado. O libro recolle as intervencións e material gráfico daquel serán de chuvia. A cuberta do foi deseñada por Maribel Longueira e o libro pode adquirirse a través da distribuidora Arnoia, neste correo: pedidos@arnoia.gal

Miguel González G

MONÇAO

O sábado fomos a Monçao. Quedamos alí con Xesús Franco para falar dun proxecto no que traballa, sobre o río e o mar; ou o mar e o río, que a súa visión de mariño mercante é dende o mar e río arriba. Pídeme que faga un texto que acompañe o proxecto expositivo e a iso me poñerei estes días.

O Miño, moi crecido, dende a muralla interior.

O Miño, moi crecido, dende a muralla interior.

Moita chuvia, porén foi día bonito e entrañable camiñando e falando con el. Percorremos algunhas rúas da vila, tomamos café e natas, visitamos o pazo da Brejoeira, camiñamos á

Fonte no xardín das camelia, no pazo da Brejoeira.

Fonte no xardín das camelia, no pazo da Brejoeira.

beira do río Tea e xantamos na parroquia de Porto, xa en Salvaterra de Miño, onde vive Xesús e logo demoramos na súa casa ata que empezou a caer a tarde.

Ao pazo da Brejoeira fomos no seu coche. No asento traseiro, onde eu me sentei, había un libro de Sophia de Mello Breyner, da que eu no lera case nada. Trouxen o libro para a casa e foi lectura que me acompañou onte pola noite en Ourense. Gústanme os seus versos. Moitos falan do mar e ben poderían integrarse no proxecto, velaí esta mostra:

ATLÁNTICO

Mar,
Metade da minha alma é feita de maresia. 

Un dos que me conmoveu de maneira especial, foi este titulado As fontes, sobre todo a segunda estrofa, esa contraposición entre a plenitude e o límpido esplendor coa face incompleta do amor:

Um día quebrarei todas as pontes
Que ligam o meu ser, vivo e total,
Á agitaçao do mundo do irreal,
E calma subirei até às fontes. 
                                      Irei até às fontes onde mora
                                     A plenitude, o límpido esplendor
                                    Que me foi prometido em cada hora,
                                    E na face incompleta do amor.
Irei beber a luz e o amanhecer,
Irei beber a voz dessa promessa
Que às vezes como un voo me atravessa,
E nela cumprirei todo o meu ser. 

A viaxe ofreceu outras riquezas, como saber da poeta galega que viviu en Monçao Amparo Alvear, e da principal voz poética da vila, Joao Verde, de quen colle o nome o Cine Teatro. Foi admirador da poesía do noso Rexurdimento e de Galicia en xeral, e chegou a escribir unha carta aos galegos. Pero deles os dous procurarei falar con máis vagar nos vindeiros días.

CREBA E FILOSOFÍA

Por se alguén tiña dúbidas sobre a condición de obxectos transcendentes das crebas; por se non abondasen os poemas de Eva Veiga, Soledad Pite ou Miro Villar, onte, en Carnota, moi preto da Boca do Río, atopei esta proba do seu ser filosófico que me pareceu irrefutable:

Crebas filósofo

…acaso nós sexamos a crebas/ que deixan, día a día/ unha proba apaixoada e contumaz/ da existencia incerteza. (Son estes versos poema Acaso, incluído no libro Véspera de silencio, de Sole Pite.

Cos meus mellores desexos.

NOITE DE REIS

William Butler Yeats é nome querido nesta páxina. É un dos poetas que máis admiro. O ano pasado estivo de celebración, 150 aniversario do nacemento, en 1865. Relendo semanas atrás algúns dos seus poemas, atopei un que fala dos Reis Magos e pensei, daquela, que estaría ben compartilo esta noite.

Non sei que pensaría Yeats da situación actual dese oriente do que viñan os Reis. O poema sería escrito nunha data próxima ao comezo da primeira Guerra Mundial. A situación non sería moi diferente á de hoxe. Pero penso en Rimbaud, que en 1880 está no Yemen e en 1884 chega a Etiopía para ser, entre outras cousas, traficante de armas. Si, o oriente de Melchor, Gaspar e Baltasar é, dende hai tempo, un territorio que non ofrece moito acougo a quen o habita, nin a quen o cruza, seguindo estrela ou non. Todo isto a propósito dese último verso brutal: o incontrolable misterio sobre o chan bestial. 

O chan bestial de hoxe en Siria, Iraq, Afganistán. O chan bombardeado por avións de tantos estados. Tantos mortos que non terán nin incenso, nin mirra. O chan de Cachemira, de Palestina, do Líbano, de Libia. O chan que pisan os que foxen. O propio chan de Belén. Non só o neno está hoxe espido, ou non só aquel neno.

Reis Magos 1

Admiro a forza dos soños dos cativos e a ilusión dos pais. Eses soños e esa ilusión poderían cambiar o mundo. So eles permitirán que esta madrugada os Reis cheguen aos fogares do primeiro mundo. Pero cando os vexa chegar pola regaña da porta, dentro de min seguirá batendo ese verso final de Yeats.

OS REIS MAGOS

Agora, coma sempre, podo velos, imaxinándoos,
Na súa rixidez, roupas pintadas, pálidos e insatisfeitos,
Nun visto e non visto no fondo azul do ceo
Cos seus rostros antigos coma pedras na intemperie da chuvia,
E os seus helmos de prata, roldando o un a carón do outro,
E os seus ollos fixos, coa esperanza de atopar, unha vez máis, 
-Insatisfeitos da turbulencia do Calvario-,
o incontrolable misterio sobre o chan bestial.

The Magi: Now as at all times I can ese in the mind’s eye,/ In their stiff, painted clothes, the pale unsatisfied ones/ Appear and disappear in the blue depth of the sky/ With all their ancient faces like rain-beaten stones,/ And all their helms of silver hovering side by side,/ And all their eyes still fixed, hoping to find once more,/ Being by Calvary’s turbulence usatisfied,/ The uncontrollable mystery on the bestial floor. 

(A tradución é cousa miña, como é miña a imaxe esa que se me ocorreu, que invoca nudez, chuvia e pranto. Polas dúas cousas pido perdón)

 

HOMENAXE A FEDERICO GARCÍA LORCA

Acaba de saír o libro 66 poemas, Homenaxe a Federico García Lorca, publicado por Biblos, en edición coordinada por Suso Díaz e Helena Villar Janeiro.

Lorca en BetanzosO día 30 de xuño recibía un correo de Helena, convidándome a participar nun proxecto que, en principio, considerei complicado. Tratábase de render homenaxe a Federico García Lorca, no centenario da súa primeira viaxe a Galicia en 1916 e, tamén a Ánxel Casal, o editor dos 6 poemas galegos na súa editorial Nós, porque Federico e Ánxel están vinculados para sempre non só por seren autor e editor dos poemas galegos, senón porque os dous foron asasinados o 19 de agosto de 1936.

Para levar a cabo a homenaxe, Suso e Helena convidaban a 36 poetas galegos contemporáneos a se organizaren en 6 grupos, sabendo que a cada grupo corresponderíalle un dos 6 poemas galegos de Lorca. A partir de aí, cada un dos grupos escribiría un poema colectivo en diálogo co lorquiano adxudicado e, ao tempo, cada autor escribiría un individual. Cada grupo tería unha coordinadora ou coordinador que tamén participarían como autores. O meu, coordinado por Helena, estaba formado, ademais, por Marica Campo, F. R. Lavandeira, Xesús Rábade Paredes e Miro Villar.

Os outros 30 autores eran: Modesto Fraga, Rocío Blanco, Alfredo Ferreiro, Alexandre Nerium, Emma Pedreira, X. H. Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xosé María Álvarez Cáccamo, Ledicia Costas, Paco Souto, Eva Veiga, Rafa Vilar, Yolanda Castaño, Lucía Aldao, Xiana Arias Rego, Olalla Cociña, Gonzalo Hermo, María Lado, Suso Díaz, Miguel Anxo Alonso Diz, Xoán Carlos Domínguez Alberte, Lorena Rei, Noelia Rodríguez, Lucía Novas, Alba Cid, Xosé Daniel Costas Currás, Rosa Enríquez, Miriam Ferradáns e Ismael Ramos.

O procecto completábase con seis ilustradores, un por cada poema: Nolo Suárez, Viki Rivadulla, Alfonso Costa, Marita Martín Carmona, Irene Silva Xiráldez e Antón Sobral, máis Xosé Vizoso como responsable do deseño de cuberta.

Dicía antes que cando souben do proxecto, este pareceume complicado, porén, a experiencia foi positiva, enriquecedora e creativa e agora síntome moi contento do esforzo por compartir e polo resultado.

66 poema Lorca

A nós correspondeunos o poema Madrigal á cibdá de Santiago:

Chove en Santiago
meu doce amor.
Camelia branca do ar
brila entebrecida ó sol.
                              Chove en Santiago
                              na noite escura.
                              Herbas de prata e de sono
                              cobren a valeira lúa.
Olla a choiva pol-a rúa
laio de pedra e cristal.
Olla o vento esvaído
soma e cinza do teu mar.
                              Soma e cinza do teu mar
                              Santiago, loxo do sol.
                              Ágoa de mañán anterga
                              trema no meu corazón.

Acordamos nós, como traballo colectivo, facer un madrigal mantendo estrofas de catro versos, con rima asonante nos pares, aínda que isto e o número de sílabas dos versos gozou de certa liberdade. Cada un escribiriamos dúas estrofas, polo que resultou un poema de 48 versos, moi fermoso. A min fascinoume o xeito de se engarzaren as estrofas, e o doado que foi harmonizar. O noso poema titúlase: Madrigal de memoria, longo de máis para incluír aquí. Deixo, iso si, o meu poema individual, xa libre, pero que dialoga cos elementos e o sentir do Madrigal de Federico ou, cando menos, iso pretendín.

LORCA EN COMPOSTELA

Tempo de camelias,
serodias pétalas abertas na lentura,
no berce do amor, no estremecer do día.
Bordadas pétalas no cristal da chuvia,
viso polo que a luz transpira,
cóncavo son de campá,
laio polos soños mudos.
Quizais no leito húmido
sobre o ventre de escamas
por onde o bico tece a liña escura
que fragua no desexo, quizais alí
intuíches o repenicar das bágoas,
a horta de aire mesto no verán da noite,
o resón das voces baixo os lampos de chumbo
e de silencio. A terra e o silencio.
Quizais na escura vibración da salmodia que marca as horas
espertaches suorento e pálido,
exaltado polo sombrío compás que fai tremer o corazón
e as pedras.
Pero estabas aquí, na ourizada peluxe do balor
e era outro, aínda, o calendario, a alborada,
a grilanda do amor,
o timbre do piano,
o agarimo da lingua
o diván e o xenio.
Abríase aínda o corazón a ondas de tenrura.
aquí, entre a herba de prata
sobre lenzos de liño
e almofadas de lúa.
Aquí, onde viñeches
peregrino de versos e metáforas,
a procurar o amor no vento esvaecido,
nos ollos doces do galán transido
na Quintada de mortos e de vivos.

O resultado: un libro fermoso, que suma os 6 poema de Lorca, máis os 6 poemas colectivos, máis os 36 poemas individuais e as 6 ilustracións. Un fermoso agasallo para estes días.

 

SOLEDAD PITE, MAR AO FONDO

Onte, xoves, nun dos salóns do Instituto Rosalía de Castro de Composela, participei na presentación do último libro de Soledad Pite Sanjurjo, Mar ao fondo, publicado pola sección editorial da libraría Follas Novas, dentro da colección Os libros do loureiro, que substitúe á anterior Libros da frouma. Mar ao fondo fai o número 11 da colección.

Soledad Cuberta

Con Sole estabamos Luís Alonso Girgado, Luís Cochón e eu, e resultou curiosa a formación da mesa porque no ano 2012, os catro presentabamos na Coruña os libros Na véspera do silencio de Soledad e o meu Suite Dublín e outros poemas, ambos incluídos na colección Libros da Frouma. Engadir, tamén, que foi numeroso o público, compañeiros, amigos e lectores, que a acompañaron.

Sole 4

Mar ao fondo é libro fermoso que convido a ler. Está ilustrado, ademais, pola propia autora, que conxuga a arte poética coa pintura. Eu escribín o limiar do libro que deixo a continuación por se axuda a que alguén se achegue con cariño e devoción ao libro de Sole, o único importante neste artigo.

Sole 5

Antes, gustaríame transcribir aquí algún poema, como convite a ler máis, engadindo que as imaxes da presentación son de Maribel Longueira:

Non deixes que te enganen,
que nós somos
-contra toda evidencia-
o máis fero dos males,
e ao mesmo tempo,
      as crebas.

 

Ese lugar
escondido na espesura
que se abre ás veces
co rumor das bolboretas
ou quizais coa última choiva
que bicou a lúa e mesmo
cando a pel recoñece
os xestos eternos da tenrura,
ese lugar,
quizais responda
ao nome de memoria

MAR AO FONDO: UN CANTO DE SAL E DE AMOR

Arredor dos encontros de arte e natureza que varias veces ao ano organiza Antón Sobral, sempre suceden cousas marabillosas, porque Antón ten a facultade de convocar, de xerar correntes de simpatía e de amizade, de facer brillar os días, aínda que chova, de conseguir que o mundo sexa un lugar de máis doado vivir. Nun deses encontros coñecín a Soledad Pite e a Pedro Ávila.

Lembro agora un día de final de inverno do ano 2012, xantando nun local frío de Camelle, logo de participar nun acto arredor de Man, o alemán. Ese día tivemos ocasión de falar de vagar Soledad e máis (mais) eu. Coincidía que ambos publicabamos libro na colección Frouma, de Edicións Follas Novas. O dela era Na véspera do silencio e levaba o número 65 da colección. O meu Suite Dublín e outros poemas facía o 66.

Eu xa recibira o libro de Sole, envío do amigo Luís Alonso Girgado e xa o lera. Ese día ela autorizoume a organizar unha presentación na Coruña, na que estariamos os dous, cada un co seu libro. Acolleunos a Asociación Cultural Alexandre Bóveda, unha tarde de primavera e no acto, xunto a nós, estiveron Girgado e Luís Cochón quen, ademais, escribía un fermoso limiar no libro de Soledad. Nel falaba da súa poética como “palabra pautada, cadenciosa, medida. Palabra para buscar e rebuscar. A volta ao día en oitenta mundos”.

Pouco despois, traballando eu no libro As crebas, outro xeito de andar ao mar, pedinlle autorización para incluír un poema moi fermoso, o titulado Acaso, no que considera o vivir como un conxunto de crebas que dan conta da existencia: …acaso nós sexamos crebas/ que deixan, día a día,/ unha proba apaixoada e contumaz/ da existencia incerta.

Daquela eu coñecía xa a capacidade de Soledad Pite para expresarse e explicarse a través da pintura, de maneira particular da acuarela, arte na que a súa sensibilidade se manifesta nun diluír de formas e de límites, prescindindo do evidente e do innecesario, reconstruíndo as paisaxes dende a emoción. Esa impresión viuse reforzada cando vin, no pazo de Fonseca, a marabillosa exposición Palabras pintadas, na que nos propoñía un diálogo entre óleos, acuarelas, debuxos, poemas, fotografía, música, vídeo e cadernos de campo; material que reuniu para a mostra. Era o último día da exposición e tiven a fortuna de que ela me acompañase, guiándome polo seu mundo sutil de sentimentos e intimidades.

Hai pouco, con motivo dun novo encontro Arte e Natureza, quedamos sós á beira da enorme laxe dun petróglifo moi singular, a Laxe da escrita, en Carnota. O resto de participantes foi descendendo pola pista, as voces perdéronse na distancia e o bosque ficou en silencio. Foi nese silencio onde Soledad atopou o momento creador. Despregou o papel sobre a beira da rocha, abriu as caixas das cores, os estoxos dos pinceis, os tarros con auga e pintou. Observei como sobre o que en principio eran manchas de cor, naceron as formas. Impresionoume a capacidade que amosaba para conseguir as transparencias, as veladuras a través das que se manifestaba a luz. Porque alí todo era luz.

Lembro ese proceso agora, cando me achego a este Mar ao fondo e leo nun poema: Quizais só o silencio/…/ puido levar a conta/ das ondadas/ para esculpir a fermosa caracola/ e acadar labra a labra/ a definitiva forma. Porque algo semellante foi o que sucedeu aquel mediodía. Foi o silencio de mañá definitiva o que nas súas ondadas fixo posible a obra de Soledad.

Este novo libro está relacionado co anterior, como está relacionado co pintar e debuxar de Soledad, e non podía ser doutro xeito, ela que fala de vestir os soños coas cores que pintamos. Na pintura Soledad Pite prescinde do innecesario. Traballa como as ondas dese mar que invoca, procurando a transparencia e a luz. Mar de fondo é un libro transparente e luminoso, no que a linguaxe recupera o seu dicir sinxelo e pleno; lingua da que Sole se vale, unha vez máis, para dende o significado compartido, dende a claridade, participar co lector da emoción máis íntima nun libro que, sendo claro e sinxelo, non ten nada de simple. Humana intuición do misterio, velaí, se cadra, unha aproximación ao ser deste Mar de fondo que, sen proclamalo, é canto de liberdade. Fixen a proba e observei que cada un dos poemas que forman o conxunto pode ser lido nunha clave diferente á que semella obvia, lectura que sucede por debaixo, como corrente soterrada, e que o lector pode procurar ou non, porque xa nos di ela nun verso que a luz nos agasalla a sombra das cousas, e tamén por ela sabemos que o luceiro da mañá é faro na noite.

Non podemos esquecer unha referencia á música, a cadencia, o ritmo perfecto e conciso de cada poema. Xa Antonio Gamoneda escribiu que o pensamento poético é un pensamento rítmico e, tamén, que as significacións poéticas son creadas pola rítmica. Música que xoga rebuldeira na luz que viste o día e que leva a Soledad a sentir a vida bailándolle na pel, compás marcado por un vento de danzas seculares. A música harmónica semella deterse e ficar en suspenso no final dos poemas, nas últimas palabras, esas ás que chegamos coa fascinación de ser cómplices dunha revelación, coa constante ilusión de quen soña atopar na palabra poética a forza capaz de humanizar o mundo. Nese sentido Mar ao fondo é un canto de amor.

Téñolle escoitado dicir a Sole que unha das cousas que máis bota en falta, dende a súa terrestre residencia no interior, é o mar. Confesa que non pode vivir sen el e que nel pensa cada día, velaí unha das razóns do título deste libro, o mar como rumor de fondo que abala o tránsito das horas, ausencia que só poden suplir os soños. Soña Soledad cun mar que nos devolve en turquesas o esplendor do ceo, océano co que mantén unha relación íntima que lle leva a dicir: Levaba un tempo que te botaba en falta. Quería vir para perderme en ti. Nada me dixo o ceo, algo cuberto. Nada tampouco o teu rum-rum de insomnes ritmos milenarios… pero agardábasme.

Pero o mar non é só unha ansia, nin un simple pano, un decorado, nin sequera unha música que acompaña. O mar en Soledad é, acaso, o propio fondo do seu ser, ese lugar recóndito no que a vida vai deixando as crebas da existencia e que, ao mesmo tempo, tamén é creba, porque: do amor e do sal/ ti e mais eu somos crebas, di comparándose, ou comparándonos, cun pecio, crebas abandonadas nun lugar secreto que acaso responda ao nome de memoria, onde é posible buscar, recoller o seixo branco, o vidro, os mil garabullos que o ar vai pulindo bico a bico na suma dos días.

Con Mar ao fondo, Soledad Pite incorpórase a esa longa nómina de escritoras galegas que fan do mar referencia e paixón. A súa ollada, ademais, non é a dunha observadora pasiva. A súa poética é proposta vital e responde á invocación ou berro lanzado por Xohana Torres naquel mítico poema Penélope, do libro Tempo de ría: Eu tamén navegar!. Porque Sole navega, ábrese á mañá, ama e vive con intensidade, xa dende ese primeiro poema no que interroga ao carpinteiro de ribeira que constrúe a embarcación e que lle dá a táboa e os cravos da memoria.

A lectura dos versos de Soledad Pite axúdanos a reconstruír a esperanza. Nun dos últimos poemas de Na véspera do silencio, ela explica por que escribe, e nese explicarse eu atopo as razóns para lela e dialogar cos seus versos, para deixarme agarimar polas súas palabras, para mergullarme nese mar que arrola o canto quedo dos paxaros. Por iso, aínda sendo do libro anterior, anímome a rematar cunha estrofa que lle pertence, sendo, en calquera caso palabra de Soledad Pite Sanjurjo e, quizais, a íntima conexión daquel libro con este Mar de fondo:

Para os días non escritos que nos resten,
e para non caer, de novo,
na máis terrible teoría do insensato,
e preciso atesourar, corazón,
eses brevísimos intres
en que estremeces porque son
anaquiños certos de eternidade.

ASHRAF FAYAD CONDENADO A MORTE

Por unha vez, prego a máxima difusión que lle poidades dar a esta entrada.

Freedom AshrafUn xulgado de Arabia Saudí vén de condenar a morte ao poeta palestino Asharf Fayadh. A condena é por un libro: Instrucións no interior. Xa antes Asharf sufrira cadea e condenas físicas, desas tan habituais nese país. Inútil, por absurdo, deterse nos delitos imputados e nas razóns e esgrimidas na sentenza. A cousa sucedeu hai unha semana. Eu xa quixen escribir antes, pero parecíame que era necesario acompañar o artigo con algún poema del. Tardei en atopalo. Finalmente, no blog de José María Martínez, dei con este que me parece impresionante e que inclúo máis abaixo:

http://paradojasdelconserje.blogspot.com.es/2015/11/un-poema-de-ashraf-fayadh.html

Dende ese blog puiden chegar á tradución inglesa, en versión de Mona Kareem.

Hai moitas páxinas na rede recollendo sinaturas pedindo a anulación da condena.O Pen Club Internacional ou Amnistía Internacional, por exemplo, nas súas. Eu tamén asinei nesta que indico, na que se lle esixe ao goberno español unha intervención firme e decidida neste asunto, e pareceume singular, importante e acaída porque este estado presuntamente noso mantén relacións íntimas co réxime saudí:

https://www.change.org/p/liberen-a-ashraf-fayad-refugiado-palestino-condenado-a-muerte-por-ate%C3%ADsmo-en-arabia-saud%C3%AD?recruiter=18174971&utm_source=share_petition&utm_medium=twitter&utm_campaign=share_twitter_responsive&rp_sharecordion_checklist=control

A miña versión do poema, feita dende a de Mona Kareem, e ollando de reollo a de José María Martínez, é esta:

O Bigote de Frida Kahlo

Ignorarei a lama cheirenta, e a necesidade de recriminar á chuvia, e a
                                                                                             /queimadura que
dende hai tempo se instalou no meu peito.
Vou na procura de consolo para a miña situación, que non me permite
entender os teus labios como eu quixera
Ou roubar as pingas de rosada das túas pétalas avermelladas
Ou minguar o nivel de obsesión que se apodera de min cando me decato de que non estás aquí agora
E que non estarás… Cando me vexo forzado a xustificar a miña posición
                                                                             /fronte o rigoroso silencio
da noite.
A actuar como se a Terra fose muda, como a vemos dende a distancia,
                                                                            /e todo o sucedido
entre nós non fora máis ca unha broma pesada que se nos foi das mans!

#

Que pensas dos días que malgastei sen ti?
Das palabras esvaecidas tan rápido da miña pesada dor?
Dos nós depositados no meu peito como argazos secos?
Esquecín dicirche que me afixen á túa ausencia (tecnicamente falando)
E que os meus desexos perderon o camiño ata os teus desexos
E que a miña memoria erosionouse.
Que aínda persigo a luz, non para ver, senón porque a escuridade dá
                                                                          medo… aínda que
nos afagamos a ela!
Serán abondas as miñas desculpas? Por todo o sucedido mentres tentaba atopar escusas.
#
Por cada vez que os celos espertaron o meu peito,
Por cada vez que a desesperación arruinou un novo día dos meus días
                                                                                              /escuros,
Por cada vez que dixen que a Xustiza tería cólicos menstruais e que
                                                               /o Amor era un home débil mental
no outono da súa vida con disfunción eréctil!

#

Terei que fuxir da miña memoria
E dicir que durmo ben.
Teño que censurar as preguntas
que veñen buscando a razón, para conseguir convincentes respostas.
As preguntas que, por razóns moi personais, xurdiron logo da caída da
puntuación usual.

#

Deixa que o espello conte como es de fermosa!
Aparta a túa morea de pó de palabras, respira fondo.
Lembra o moito que te amei, e como todo se transformou nunha
                                                                                                   /descarga
eléctrica que puido causar un grande incendio… nun almacén baleiro.

 

Deixo tamén a versión en inglés de por Mona Kareem:

 

I will ignore the smell of mud, and the need to reprimand the rain, and the burn that has long since settled in my chest.
I am looking for fitting consolation for my situation, which doesn’t allow me to interpret your lips however I wish
Or to brush away the drops of mist from your reddish petals
Or to ratchet down the level of obsession that overtakes me when I realize you are not beside me at the moment
And will not be… When I am forced to justify my position to the punishing silence of the night.
Just act as if the earth is silent, as we see it from a distance, and that everything that’s happened between us was not more than a bad joke that’s gone too far!
#
What do you think of the days I spent without you?
About the words that evaporated so quickly from my heavy pain?
About the knots that were deposited in my chest like dried algae?
I forgot to tell you that I’ve grown used to your absence (technically speaking)
And that wishes lose their way to your desires
And my memory is being eroded.
That I am still chasing the light, not to see, but because darkness is scary…even if we get used to it!
Would my apology be enough? For everything that has happened while I tried to make up good excuses.
#
For every time jealousy was aroused in my chest,
For every time despair ruined a new day of my dark days,
For every time I said Justice would get menstrual cramps and Love was a feeble-minded man in the autumn of his age with erectile dysfunction!
#
I will have to sidestep my memory
And claim that I sleep well.
I’ve got to tear out the questions
That have come looking for a rationale, to get convincing answers.
The questions that, for very personal reasons, have come after the fall of the usual punctuation.
#
Let the mirror explain how beautiful you are!
Remove your dusty pile of words, breathe deeply.
Remember how much I loved you, and how the whole thing turned into an electric shock that could have caused a huge fire…in an empty warehouse!

SOMBRA TENDIDA

Ás veces sorprendémonos diante das coincidencias e a forza do casual. Eva Veiga acredita na teoría das Resonancias mórficas, do inglés Rupert Sheldrake. Hai unhas semanas, agardaba eu por Pepe Fernández Ferreiro no bar onde toma café polas tardes. Tardaba en vir e eu xa despachara dunha ollada os xornais todos. Quen entrou, daquela, foi o fotógrafo Manuel Vilariño. Situouse na barra, á miña beira e saudeino. Achegueime a el e enredamos nunha conversa vertixinosa que nos levou dun tema a outro: as súas últimas exposicións, os meus últimos libros ou o albergue de Portaventosa. Nun momento preguntoume por unha fotografía, feita no mes de abril de 1989, na que estamos os dous con José Ángel Valente, quen viñera dar unha conferencia no instituto Eusebio da Guarda, na praza de Pontevedra da Coruña. Aparecemos nela: Xavier Seoane, Claudio Rodríguez Fer, Carmen Blanco, Manuel, Valente, Xulio López Valcárcel e eu. El non tiña copia e quedei en buscala para darlla.

valente

Os poucos días fun a Ourense e o meu amigo Antonio agasalloume cun libro de Julio López Cid, publicado en agosto deste ano pola editorial Autófagas, en edición de J. M. Bouzas. Pensei en principio que sería un libro de relatos de Julio, pero logo, cando o lin, decateime de que Valente é eixo do libro (velaí o das resonancias). Valente é o centro, xunto cos outros membros do grupo Los silenciosos, do que con el formaban parte o propio Julio, Valentín Estévez, Antón Risco, Manuel Bouzo e José Miguel Valenzuela.

López Cid

Logo do limiar de Pepe Bouzas titulado “Tanto lodo”,  López Cid tece para nós un pano de lembranzas que teñen como protagonistas os membros do grupo, en especial Valente, pero con eles invoca outras referencias importantes da súa vida, unhas coñecidas e outras que non chegou a coñecer, pero si a querer: Ernesto Gómez del Valle, Cándido Fernández Mazas, Alfonso Costafreda, Claudio Rodríguez ou María Zambrano.

A primeira frase do primeiro texto é unha proclamación de intencións e de memoria, poisPaco Luis, Fdez. Mazas lembra a frase pronunciada por Gómez del Valle: En realidad, casi todo lo que nosotros somos se lo debemos al Dichi. El Dichi non era outro que Cándido Fernández Mazas (1902-1942), o artista e escritor ourensán de vangarda, tan inxustamente esquecido, de quen J. M. Bouzas organizou no ano 2002 a exposición: Vanguardia, militancia y olvido. Mazás mantivo vínculos fortes con boa parte da intelectualidade española da súa época e colaborou en proxectos como As Misións Pedagóxicas. Eu referinme en numerosas ocasións a el, a propósito da relación de amizade mantida con Francisco Luis Bernárdez, a quen retratou, ilustrou libros e para quen deseñou tarxetas de visita, sobres e papel de correspondencia.

Quizais o texto máis importante de Sombra Tendida é Maleza, no que Julio López Cid desvela a razón da ruptura entre José Ángel Valente e María Zambrano. Tamén singular resulta Ajustes de cuentas, que explica o motivo polo que Valente mantivo sempre un certo distanciamento con Ourense, a pequena cidade sórdida, perdida, municipal, escura. A causa sería o fallo dos Juegos Florales de las Fiestas de Orense, de 1956, onde o xurado concede o premio ao escritor falanxista Carlos Rivero, outorgando o segundo a El Cristo, la ciudad y el tiempo, o poema que el presenta.

Recomendo con fervor a lectura deste libro de Julio López Cid, por ben escrito, por curioso, polo coidado da edición e, tamén, porque hai nel augas que, con tempo, deron os lodos, dos que fala Pepe Bouzas.

Engadir, como corolario, que aquel día de 1989, na praza de Pontevedra, tiven ocasión de falar con Valente da novela O bosque das antas, que viña de gañar o premio Xerais e que el lera por recomendación de Julio.