MARÍA LUISA BOMBAL

Sempre tiven a sensación de que o boom da literatura hispanoamericana foi unha descuberta extraordinaria, unha revelación, pero, ao tempo, que nel había algo de inxusto. Faltaban os denominados escritores indixenistas, por exemplo José María Arguedas, o peruano a quen tanto admiro e, sobre todo, voces de muller. E mulleres haber, había. Estaban as irmás Ocampo, Silvina e Victoria; Alicia Jurado e Alejandra Pizarnik, por citar arxentinas. Pero tamén poderían formar parte do grupo a mexicana Elena Poniatowska, quen publica os primeiros libros nos anos 50; a venezolana Antonia Palacios; a boliviana María Virginia Estenssoro ou a uruguaia Cristina Pieri Rossi. E falo un pouco de memoria, pero poderíamos lembrar Brasil, fora do boom, e o tarde que nos chegou Clarice Lispector en comparación cos seus contemporáneos varóns.

Bombal con BrogesO anterior non quere dicir que cuestione a calidade de todo o que o boom nos achegou e que gozamos con paixón, ou as novelas de Jorge Amado. Estes días, a miña amiga Rosario, Chuqui para todos os que a queremos, achegoume a unha escritora chilena que eu non coñecía María Luisa Bombal (1910-1980), e agasalloume cun libro que reúne as súas dúas novelas breves: La última niebla/ La amortajada, así como outros cinco relatos.

A obra de María Luisa Bombal non é extensa, por aí lle irá a Juan Rulfo. Viviu un tempo en Bos Aires, onde chegou a formar parte do grupo Sur, xunto Silvina, Victoria, Bioy e Borges, claro, quen moito a loou. A recomendación de Chuqui veu porque, falando  o outro día dos puntos de vista narrativos, lembrou La amortajada, novela na que o punto de vista da narración parte da muller morta. O principio é fantástico: Y luego que hubo anochecido, se le entreabrieron los ojos. Oh, un poco, muy poco. Era como si quisiera mirar escondida detrás de sus largas pestañas. 

A sorpresa maior, para min, veu coa lectura, porque non só a narración toma ese punto de vista, a través da voz dun narrador en terceira persoa, senón que vai mesturando, con mestría e sen que nada falle, a primeira e a segunda persoa.

Todas as historias teñen como protagonistas mulleres dunha mesma familia. A literaturaBombal de María Luisa Bombal denuncia a situación de sometemento e violencia que vive a muller, tanto na cidade como nas facendas da Pampa. Diante dese mundo de homes a cabalo, cazadores con amantes e profundamente infelices, está o mundo das mulleres de María Luisa, tamén infelices, pero de apaixonada vida interior e todas rebeldes, cada unha ao seu xeito, algunha autodestruíndose. Hai un aspecto escuro, de violencia, de sadismo, xa dende a infancia: Te veo correr tras nuestras piernas desnudas para fustigarlas con tu látigo. Te juro que te odiábamos de corazón cuando soltabas nuestros pájaros o suspendías de los cabellos nuestras muñecas en las ramas altas del plátano. 

Chamoume tamén a novidade do seu discurso para o seu tempo, xa que case toda a obra será publicada entre os anos 30 e 40.

A edición que Chuqui me agasallou é de Seix Barral -Biblioteca Breve- do ano 1984. Atopouna nunha tenda virtual de libros de lance, pero por se alguén se quere achegar a esta que eu considero xoia bibliográfica, supoño que o libro estará nas bibliotecas.

(A imaxe con Borges tomeina de internet e pertence á Biblioteca Nacional de Chile)

MIGUEL GONZÁLEZ GARCÉS

Onte conmemorouse o centenario do nacemento do poeta Miguel González Garcés. Quixera sumarme eu á celebración, lembrando este fermoso poema seu:

O home é por sempre unha flor de esperanza.
Quizais o verán xa murchou.
Mais a chuvia de outono
pode erguer as herbiñas cun verde argalleiro.
E as frautas soan.
Pingas de orballo novo
pousan no amor das almas.
E os anxos arrólanse no canto das raiolas
e manseliñamente, bailan, bailan. 

En decembro de 2014, un grupo de familiares e amigos, xunto coa AELG e a colaboración da Biblioteca que leva o seu nome, organizaramos un acto de homenaxe, o día no que se cumpría o 25 cabodano do seu pasamento, esta foi a referencia que quedou no blog.

MIGUEL GONZÁLEZ GARCÉS

Polo camiño e polo empeño do seu fillo Alberto, aquela homenaxe transformouse en libro, publicado por Meubook S.L. co título: Unha frol de esperanza, parte do primeiro verso do poema antes citado. O libro recolle as intervencións e material gráfico daquel serán de chuvia. A cuberta do foi deseñada por Maribel Longueira e o libro pode adquirirse a través da distribuidora Arnoia, neste correo: pedidos@arnoia.gal

Miguel González G

O DANUBIO E BUENOS AIRES

Danubio Buenos AiresCoñecín a Marcelino Fernández Mallo un 13 de abril de 2005, cando menos esa é a data que figura na dedicatoria que me fixo no seu primeiro libro, unha colección de relatos titulada Cabilia. Dende entón son lector da súa obra que dende aqueles primeiros relatos, derivou cara a novela: primeiro A Trenza, logo Klásicos que tiven o pracer de presentar e coa que moito rin; axudeille logo a procurar saída para a máis sentida das súas historias, Pallarega, e estes días remato a lectura da última entrega titulada El Danubio no pasa por Buenos Aires, publicada pola editorial Ézaro edicións, que dirixe Alejandro Diéguez, editorial que coida os libros con cariño e esmero.

Marcelino escribiu e publicou as primeiras catro obras en galego. Esta última escribiuna en galego e publicouna en castelán, traducida por el mesmo. A razón? A el cústalle explicala, pero sen dúbida ten que ver co adelgazamento do sistema editorial galego.

Eu respecto a súa decisión, pero sinto mágoa porque paréceme que Marcelino é un deses escritores que alimentan e dan corpo a un sistema literario que debe procurar a incorporación do máis diverso e heteroxéneo tipo de lectores. Autor moi persoal, con rexistros variados, entre eles o humor e a ironía, un punto de intriga ou a memoria, Marcelino é un escritor dos que gañan lectores para unha literatura.

Nesta nova novela do Danubio e de Buenos Aires narra unha historia contemporánea, como facía en A Trenza e en Klásicos, unha das moitas historias que acontecen ao noso arredor cada día e que sempre merecen ser contadas, porque iso, o cotián, coa súa normalidade e, tamén, con sorpresas, paradoxos e situacións dramáticas, é o que vivimos e o que somos.

Unha historia que vai gañando en tensión e intensidade segundo pasamos as páxinas e que incorpora vidas doutro tempo, como a do Parafús, un preso do penal de Ushuaia. Dúas cidades, Santiago de Compostela e Buenos Aires; un núcleo de relacións do que participan o profesor Juan Carlos Rubido, o seu amigo e colega Antón Domínguez, a compañeira de departamento Verónica Menéndez, os alumnos Cibrán Salgado, Ornela Mato ou Alfredo Vázquez; a paixón polo River Plate e unha canción, En la ribera, do grupo arxentino Bersuit Vegarabat, que Marcelino recomenda escoitar. Todo iso e máis será o que lector atope nesta El Danubio no pasa por Buenos Aires, título feliz para esta novela presentada estes días na Coruña, en Compostela e en Madrid, unha lectura que acompaña.

 

HOMENAXE A FEDERICO GARCÍA LORCA

Acaba de saír o libro 66 poemas, Homenaxe a Federico García Lorca, publicado por Biblos, en edición coordinada por Suso Díaz e Helena Villar Janeiro.

Lorca en BetanzosO día 30 de xuño recibía un correo de Helena, convidándome a participar nun proxecto que, en principio, considerei complicado. Tratábase de render homenaxe a Federico García Lorca, no centenario da súa primeira viaxe a Galicia en 1916 e, tamén a Ánxel Casal, o editor dos 6 poemas galegos na súa editorial Nós, porque Federico e Ánxel están vinculados para sempre non só por seren autor e editor dos poemas galegos, senón porque os dous foron asasinados o 19 de agosto de 1936.

Para levar a cabo a homenaxe, Suso e Helena convidaban a 36 poetas galegos contemporáneos a se organizaren en 6 grupos, sabendo que a cada grupo corresponderíalle un dos 6 poemas galegos de Lorca. A partir de aí, cada un dos grupos escribiría un poema colectivo en diálogo co lorquiano adxudicado e, ao tempo, cada autor escribiría un individual. Cada grupo tería unha coordinadora ou coordinador que tamén participarían como autores. O meu, coordinado por Helena, estaba formado, ademais, por Marica Campo, F. R. Lavandeira, Xesús Rábade Paredes e Miro Villar.

Os outros 30 autores eran: Modesto Fraga, Rocío Blanco, Alfredo Ferreiro, Alexandre Nerium, Emma Pedreira, X. H. Rivadulla Corcón, Marta Dacosta, Xosé María Álvarez Cáccamo, Ledicia Costas, Paco Souto, Eva Veiga, Rafa Vilar, Yolanda Castaño, Lucía Aldao, Xiana Arias Rego, Olalla Cociña, Gonzalo Hermo, María Lado, Suso Díaz, Miguel Anxo Alonso Diz, Xoán Carlos Domínguez Alberte, Lorena Rei, Noelia Rodríguez, Lucía Novas, Alba Cid, Xosé Daniel Costas Currás, Rosa Enríquez, Miriam Ferradáns e Ismael Ramos.

O procecto completábase con seis ilustradores, un por cada poema: Nolo Suárez, Viki Rivadulla, Alfonso Costa, Marita Martín Carmona, Irene Silva Xiráldez e Antón Sobral, máis Xosé Vizoso como responsable do deseño de cuberta.

Dicía antes que cando souben do proxecto, este pareceume complicado, porén, a experiencia foi positiva, enriquecedora e creativa e agora síntome moi contento do esforzo por compartir e polo resultado.

66 poema Lorca

A nós correspondeunos o poema Madrigal á cibdá de Santiago:

Chove en Santiago
meu doce amor.
Camelia branca do ar
brila entebrecida ó sol.
                              Chove en Santiago
                              na noite escura.
                              Herbas de prata e de sono
                              cobren a valeira lúa.
Olla a choiva pol-a rúa
laio de pedra e cristal.
Olla o vento esvaído
soma e cinza do teu mar.
                              Soma e cinza do teu mar
                              Santiago, loxo do sol.
                              Ágoa de mañán anterga
                              trema no meu corazón.

Acordamos nós, como traballo colectivo, facer un madrigal mantendo estrofas de catro versos, con rima asonante nos pares, aínda que isto e o número de sílabas dos versos gozou de certa liberdade. Cada un escribiriamos dúas estrofas, polo que resultou un poema de 48 versos, moi fermoso. A min fascinoume o xeito de se engarzaren as estrofas, e o doado que foi harmonizar. O noso poema titúlase: Madrigal de memoria, longo de máis para incluír aquí. Deixo, iso si, o meu poema individual, xa libre, pero que dialoga cos elementos e o sentir do Madrigal de Federico ou, cando menos, iso pretendín.

LORCA EN COMPOSTELA

Tempo de camelias,
serodias pétalas abertas na lentura,
no berce do amor, no estremecer do día.
Bordadas pétalas no cristal da chuvia,
viso polo que a luz transpira,
cóncavo son de campá,
laio polos soños mudos.
Quizais no leito húmido
sobre o ventre de escamas
por onde o bico tece a liña escura
que fragua no desexo, quizais alí
intuíches o repenicar das bágoas,
a horta de aire mesto no verán da noite,
o resón das voces baixo os lampos de chumbo
e de silencio. A terra e o silencio.
Quizais na escura vibración da salmodia que marca as horas
espertaches suorento e pálido,
exaltado polo sombrío compás que fai tremer o corazón
e as pedras.
Pero estabas aquí, na ourizada peluxe do balor
e era outro, aínda, o calendario, a alborada,
a grilanda do amor,
o timbre do piano,
o agarimo da lingua
o diván e o xenio.
Abríase aínda o corazón a ondas de tenrura.
aquí, entre a herba de prata
sobre lenzos de liño
e almofadas de lúa.
Aquí, onde viñeches
peregrino de versos e metáforas,
a procurar o amor no vento esvaecido,
nos ollos doces do galán transido
na Quintada de mortos e de vivos.

O resultado: un libro fermoso, que suma os 6 poema de Lorca, máis os 6 poemas colectivos, máis os 36 poemas individuais e as 6 ilustracións. Un fermoso agasallo para estes días.

 

SOLEDAD PITE, MAR AO FONDO

Onte, xoves, nun dos salóns do Instituto Rosalía de Castro de Composela, participei na presentación do último libro de Soledad Pite Sanjurjo, Mar ao fondo, publicado pola sección editorial da libraría Follas Novas, dentro da colección Os libros do loureiro, que substitúe á anterior Libros da frouma. Mar ao fondo fai o número 11 da colección.

Soledad Cuberta

Con Sole estabamos Luís Alonso Girgado, Luís Cochón e eu, e resultou curiosa a formación da mesa porque no ano 2012, os catro presentabamos na Coruña os libros Na véspera do silencio de Soledad e o meu Suite Dublín e outros poemas, ambos incluídos na colección Libros da Frouma. Engadir, tamén, que foi numeroso o público, compañeiros, amigos e lectores, que a acompañaron.

Sole 4

Mar ao fondo é libro fermoso que convido a ler. Está ilustrado, ademais, pola propia autora, que conxuga a arte poética coa pintura. Eu escribín o limiar do libro que deixo a continuación por se axuda a que alguén se achegue con cariño e devoción ao libro de Sole, o único importante neste artigo.

Sole 5

Antes, gustaríame transcribir aquí algún poema, como convite a ler máis, engadindo que as imaxes da presentación son de Maribel Longueira:

Non deixes que te enganen,
que nós somos
-contra toda evidencia-
o máis fero dos males,
e ao mesmo tempo,
      as crebas.

 

Ese lugar
escondido na espesura
que se abre ás veces
co rumor das bolboretas
ou quizais coa última choiva
que bicou a lúa e mesmo
cando a pel recoñece
os xestos eternos da tenrura,
ese lugar,
quizais responda
ao nome de memoria

MAR AO FONDO: UN CANTO DE SAL E DE AMOR

Arredor dos encontros de arte e natureza que varias veces ao ano organiza Antón Sobral, sempre suceden cousas marabillosas, porque Antón ten a facultade de convocar, de xerar correntes de simpatía e de amizade, de facer brillar os días, aínda que chova, de conseguir que o mundo sexa un lugar de máis doado vivir. Nun deses encontros coñecín a Soledad Pite e a Pedro Ávila.

Lembro agora un día de final de inverno do ano 2012, xantando nun local frío de Camelle, logo de participar nun acto arredor de Man, o alemán. Ese día tivemos ocasión de falar de vagar Soledad e máis (mais) eu. Coincidía que ambos publicabamos libro na colección Frouma, de Edicións Follas Novas. O dela era Na véspera do silencio e levaba o número 65 da colección. O meu Suite Dublín e outros poemas facía o 66.

Eu xa recibira o libro de Sole, envío do amigo Luís Alonso Girgado e xa o lera. Ese día ela autorizoume a organizar unha presentación na Coruña, na que estariamos os dous, cada un co seu libro. Acolleunos a Asociación Cultural Alexandre Bóveda, unha tarde de primavera e no acto, xunto a nós, estiveron Girgado e Luís Cochón quen, ademais, escribía un fermoso limiar no libro de Soledad. Nel falaba da súa poética como “palabra pautada, cadenciosa, medida. Palabra para buscar e rebuscar. A volta ao día en oitenta mundos”.

Pouco despois, traballando eu no libro As crebas, outro xeito de andar ao mar, pedinlle autorización para incluír un poema moi fermoso, o titulado Acaso, no que considera o vivir como un conxunto de crebas que dan conta da existencia: …acaso nós sexamos crebas/ que deixan, día a día,/ unha proba apaixoada e contumaz/ da existencia incerta.

Daquela eu coñecía xa a capacidade de Soledad Pite para expresarse e explicarse a través da pintura, de maneira particular da acuarela, arte na que a súa sensibilidade se manifesta nun diluír de formas e de límites, prescindindo do evidente e do innecesario, reconstruíndo as paisaxes dende a emoción. Esa impresión viuse reforzada cando vin, no pazo de Fonseca, a marabillosa exposición Palabras pintadas, na que nos propoñía un diálogo entre óleos, acuarelas, debuxos, poemas, fotografía, música, vídeo e cadernos de campo; material que reuniu para a mostra. Era o último día da exposición e tiven a fortuna de que ela me acompañase, guiándome polo seu mundo sutil de sentimentos e intimidades.

Hai pouco, con motivo dun novo encontro Arte e Natureza, quedamos sós á beira da enorme laxe dun petróglifo moi singular, a Laxe da escrita, en Carnota. O resto de participantes foi descendendo pola pista, as voces perdéronse na distancia e o bosque ficou en silencio. Foi nese silencio onde Soledad atopou o momento creador. Despregou o papel sobre a beira da rocha, abriu as caixas das cores, os estoxos dos pinceis, os tarros con auga e pintou. Observei como sobre o que en principio eran manchas de cor, naceron as formas. Impresionoume a capacidade que amosaba para conseguir as transparencias, as veladuras a través das que se manifestaba a luz. Porque alí todo era luz.

Lembro ese proceso agora, cando me achego a este Mar ao fondo e leo nun poema: Quizais só o silencio/…/ puido levar a conta/ das ondadas/ para esculpir a fermosa caracola/ e acadar labra a labra/ a definitiva forma. Porque algo semellante foi o que sucedeu aquel mediodía. Foi o silencio de mañá definitiva o que nas súas ondadas fixo posible a obra de Soledad.

Este novo libro está relacionado co anterior, como está relacionado co pintar e debuxar de Soledad, e non podía ser doutro xeito, ela que fala de vestir os soños coas cores que pintamos. Na pintura Soledad Pite prescinde do innecesario. Traballa como as ondas dese mar que invoca, procurando a transparencia e a luz. Mar de fondo é un libro transparente e luminoso, no que a linguaxe recupera o seu dicir sinxelo e pleno; lingua da que Sole se vale, unha vez máis, para dende o significado compartido, dende a claridade, participar co lector da emoción máis íntima nun libro que, sendo claro e sinxelo, non ten nada de simple. Humana intuición do misterio, velaí, se cadra, unha aproximación ao ser deste Mar de fondo que, sen proclamalo, é canto de liberdade. Fixen a proba e observei que cada un dos poemas que forman o conxunto pode ser lido nunha clave diferente á que semella obvia, lectura que sucede por debaixo, como corrente soterrada, e que o lector pode procurar ou non, porque xa nos di ela nun verso que a luz nos agasalla a sombra das cousas, e tamén por ela sabemos que o luceiro da mañá é faro na noite.

Non podemos esquecer unha referencia á música, a cadencia, o ritmo perfecto e conciso de cada poema. Xa Antonio Gamoneda escribiu que o pensamento poético é un pensamento rítmico e, tamén, que as significacións poéticas son creadas pola rítmica. Música que xoga rebuldeira na luz que viste o día e que leva a Soledad a sentir a vida bailándolle na pel, compás marcado por un vento de danzas seculares. A música harmónica semella deterse e ficar en suspenso no final dos poemas, nas últimas palabras, esas ás que chegamos coa fascinación de ser cómplices dunha revelación, coa constante ilusión de quen soña atopar na palabra poética a forza capaz de humanizar o mundo. Nese sentido Mar ao fondo é un canto de amor.

Téñolle escoitado dicir a Sole que unha das cousas que máis bota en falta, dende a súa terrestre residencia no interior, é o mar. Confesa que non pode vivir sen el e que nel pensa cada día, velaí unha das razóns do título deste libro, o mar como rumor de fondo que abala o tránsito das horas, ausencia que só poden suplir os soños. Soña Soledad cun mar que nos devolve en turquesas o esplendor do ceo, océano co que mantén unha relación íntima que lle leva a dicir: Levaba un tempo que te botaba en falta. Quería vir para perderme en ti. Nada me dixo o ceo, algo cuberto. Nada tampouco o teu rum-rum de insomnes ritmos milenarios… pero agardábasme.

Pero o mar non é só unha ansia, nin un simple pano, un decorado, nin sequera unha música que acompaña. O mar en Soledad é, acaso, o propio fondo do seu ser, ese lugar recóndito no que a vida vai deixando as crebas da existencia e que, ao mesmo tempo, tamén é creba, porque: do amor e do sal/ ti e mais eu somos crebas, di comparándose, ou comparándonos, cun pecio, crebas abandonadas nun lugar secreto que acaso responda ao nome de memoria, onde é posible buscar, recoller o seixo branco, o vidro, os mil garabullos que o ar vai pulindo bico a bico na suma dos días.

Con Mar ao fondo, Soledad Pite incorpórase a esa longa nómina de escritoras galegas que fan do mar referencia e paixón. A súa ollada, ademais, non é a dunha observadora pasiva. A súa poética é proposta vital e responde á invocación ou berro lanzado por Xohana Torres naquel mítico poema Penélope, do libro Tempo de ría: Eu tamén navegar!. Porque Sole navega, ábrese á mañá, ama e vive con intensidade, xa dende ese primeiro poema no que interroga ao carpinteiro de ribeira que constrúe a embarcación e que lle dá a táboa e os cravos da memoria.

A lectura dos versos de Soledad Pite axúdanos a reconstruír a esperanza. Nun dos últimos poemas de Na véspera do silencio, ela explica por que escribe, e nese explicarse eu atopo as razóns para lela e dialogar cos seus versos, para deixarme agarimar polas súas palabras, para mergullarme nese mar que arrola o canto quedo dos paxaros. Por iso, aínda sendo do libro anterior, anímome a rematar cunha estrofa que lle pertence, sendo, en calquera caso palabra de Soledad Pite Sanjurjo e, quizais, a íntima conexión daquel libro con este Mar de fondo:

Para os días non escritos que nos resten,
e para non caer, de novo,
na máis terrible teoría do insensato,
e preciso atesourar, corazón,
eses brevísimos intres
en que estremeces porque son
anaquiños certos de eternidade.

NEIRA VILAS e CHAO REGO

Foi esta pasada unha dura fin de semana para aqueles que andamos arredor da literatura galega. A perda sucesiva de Pepe Neira Vilas e Pepe Chao Rego, deixounos dobremente orfos.

Coñecinos e trateinos, máis a Neira Vilas que a Chao Rego. Si axudei, sendo vocal da xunta directiva da Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega, a organizar a celebración dos actos de homenaxe a Pepe Chao, en Vilalba, co gallo de serlle outorgada a letra E de escritor, aínda que, daquela, o principal do traballo correspondeulle a Yolanda Castaño.

DCIM100MEDIA

DCIM100MEDIA

Con Neira Vilas a relación quizais se iniciou forzada, xa que cando máis intimei con el e con Anisia foi no tempo que traballei para a Consellería de Cultura nos días do bipartito. Porén, foi el quen deu un paso adiante, paso xeneroso que sempre lle agradecín, porque cando saíu publicado o primeiro libro sobre nós e Julio Cortázar publicado por Linteo: Respirar polo idioma, os galegos e Julio Cortázar, interesoulle moito. Chamoume e escribiume en varias ocasións, ofrecéndome a memoria que tiña de Julio Cortázar, tanto dos días de Bos Aires, como dos de Cuba. Por el souben que Cortázar asistira a unha conferencia de Francisco Luis Bernárdez sobre Rosalía no Centro Galego, acompañando a Aurora Bernárdez.

Resulta curioso que do tempo de Cortázar en Cuba tamén me falou Ramón Chao, irmán de Pepe Chao, porque coincidiu con el en 1969, nunha viaxe a Cuba, embarcados nun avión ruso Tupolev, ambos convidados pola Revolución a celebrar o seu décimo aniversario. Esa historia cóntase no libro: O soño galego de Julio Cortázar, tamén publicado por Linteo.

DCIM100MEDIA

DCIM100MEDIA

Non sei cando foi a última vez que estiven con Chao Rego, saudeino algunhas veces polas rúas de Compostela hai xa bastantes anos. Del gardo lembranza de varias lecturas, entre elas o revelador Prisciliano, profeta contra o poder, que non sei se é posible atopar hoxe, porque A Nosa Terra, a editorial que o publicou xa non existe, e, tamén, O demo meridiano-lembranzas dun transgresor-, que editado por Xerais supoño que segue estando vivo nas librarías. Con Neira coincidín en agosto, na feira do libro da Coruña. Dese día son estas fotos que Pepe Carballude propuxo que fixeramos e que hoxe lle agradezo, xa que foron iniciativa súa. Conmóveme o agarimo a a tenrura con que sostén, nesta, a man de Neira.

A GUERRA DE SIRIA NO ESTUDIO DE ALI ALI

Xan Arias e máis eu, estivemos onte no estudio de Ali Ali. Compartimos a tarde con el e co equipo de produción do programa da TVG: Como galegos. O equipo pasa un día enteiro cunha persoa procedente doutro país, que vive connosco. Visitan a casa, comparten fogar e xantar, traballo, conversa con amigos. Xan, como editor de Trifolium, e eu como escritor, contabamos a nosa relación con Ali Ali e como levamos adiante o proxecto do libro Suleiman y Salúa. Ali Ali tamén pintou para eles.

Hoxe está traballando un cadro de formato grande, 2 x 2 m. que ten como referencia a guerra en Siria. Nel pintou, ao tempo que falaba. A min impresionoume o cadro, aínda a medias. Todo o conflito sostido pola cabeza dunha muller, que no universo de Ali Ali é sinónimo de inocencia. Todo resumido nese caos de tanques, vehículos bomba, drons e avións, fusilamentos e barbarie que escurece a tea como a nube dun chuvasco pesado e daniño. Pedinlle permiso para compartilo aquí e aquí o deixo. A dereita podedes ver a súa man, traballando co pincel a figura dun neno que foxe.

Ali guerra 2

 

OS BARCOS DO EXILIO

BARCOS EXILIOOnte chegoume o exemplar ao que teño dereito como colaborador, do libro Os barcos do exilio, publicado pola revista Casa da Gramática, na colección Porta azul, coa apoio do concello de Noia e o IES Virxe deo Mar da mesma localidade.

 

Figuran como autores dos traballos: Xerardo Agrafoxo, Marta Dacosta, Xoán Carlos Domínguez Alberte, Ruy Farías, Eliseo Fernández, Mª Teresa García Domínguez, Gustavo Hervella García, José María Leal Bóveda, Rosa María López Gozález, Bernardo Máiz Vázquez, Xoán X. Mariño, Luís Martul, María Luísa Julia Pazos Pazos, Lino Pazos Pérez, Dionísio Pereira, Hixinio Puentes e Raúl Soutelo Vázquez. Tamén Baldo Ramos, a quen o libro debe o deseño de cuberta.

Eu achego o artigo titulado A memoria do As e o esquecemento dos vencidos, ao que xa me referín algunha vez. Anunciei hai meses que publicaría esta historia aquí, pero quixen darlle a prioridade ao libro da Casa da Gramática. Agora xa pode ser. Síntome contento e orgulloso de figurar aí, rescatando unha parte da nosa memoria, memoria esquecida dos vencidos. O artigo é longo. Pido perdón de antemán. Cada un, se sente interese, administrará a lectura ao seu xeito.

A MEMORIA DO AS E O ESQUECEMENTO DOS VENCIDOS

Aínda hoxe as vosas mortes fican no olvido,/ marcharon co río do esquezo, son versos do poema Escapados do Pedregal, do carnotán de Caldebarcos Xan da Centola, poeta popular, entendendo como tal aquel que compón versos sen afán de que sexan publicados, pero si recitados e compartidos, cousa que fai sempre que ten oportunidade, con acerto e grande éxito, porque os seus son poemas dunha alta carga emotiva, que a xente da contorna percibe como propios, que escoita con atención e que aplaude con entusiasmo.

Si, son moitas as vidas e as mortes, tantas delas épicas e heroicas, todas tan dignas de seren coñecidas e lembradas, pero que fican sen investigar e sen narrar. Dende hai tempo, bastante antes de que Raúl Soutelo se dirixise a min para solicitarme participación neste número da revista A casa da gramática, coa que tantas veces colaborei, emocióname a historia dos fuxidos do Monte Pindo e, en particular, a dos que no mes de outubro de 1937 decidiron fuxir por vía marítima, secuestrando o AS, un barco dedicado a mercarlle sardiña ás xeiteiras en alta mar, para logo trasladala ás fábricas de salgazón. En concreto, o AS pertencía a familia Sel, que tiña o almacén de salga na vila de Muros, no edificio hoxe restaurado sobre a praia da Virxe e dedicada a escola de vela. A do barco é unha historia xa escrita e contada, sobre todo por Barreiro Barral, Luis Lamela García e Dionisio Pereira, porén son moitos os fíos que nacen dela e que se perden na dor, na confusión e na desmemoria. Aquí vou tentar desenredar algún, rescatando do esquecemento, na medida do posible, algúns dos nomes que viviron esta epopea.

O que a min me conmove de maneira particular, o que me acompaña a cotío -mentres paseo, cando mondo patacas, cando pedaleo na bicicleta, cando leo, mentres conduzo, cando me deito e imaxino as historias que me conto antes de durmir, esas historias ás que se refería Julio Cortázar nun dos seus relatos- é o periplo vital de Manuel e Joaquín Rodríguez Louro, irmáns, naturais do lugar da Torre, na parroquia de Ézaro, en Dumbría, os dous mariñeiros de profesión. Estreméceme, de xeito especial, o devalo de Manuel, o seu destino, observar como se lle van pechando as portas ata o final.

Manuel e Joaquín naceran en 1916 e 1918, respectivamente, Manuel, en concreto, o día 15 de maio. O nacemento fora na casa que recibía o nome do lugar, Casa da Torre, na localidade coruñesa de Ézaro, á beira da fervenza do Xallas. A Casa da Torre, que aínda existe, fora construída polo avó ao regreso de Nova York, onde traballou no porto. Diante, compartindo o resío, pódese ver a anterior onde o avó naceu, de planta baixa, con bastos muros de pedra, hoxe abandonada e vencida. Entre as dúas, a aira e o patín. Fillos de Domingos e Prudencia, eran sete os irmáns: José, Manuel, Joaquín, Ramón, María, Agustín e Juan. A memoria familiar conta que ningún dos fillos foi bautizado, pero que no verán de 1936 alguén se achegou ao pai para lle dicir que debería pasar pola parroquia e bautizalos. De non facelo, advertía, algo malo podía sucederlle. Acristianou os pequenos, pero José, Manuel e Joaquín non o aceptaron.

Eran mariñeiros, así figura en canta documentación existe sobre eles, aínda que Iria Ameixeiras recolle un comentario da muller de Agustín, un dos irmáns pequenos, no queManuel Rodríguez Louro afirma que Manuel, cando marchou, ía para zapateiro. Formaban parte do Pósito de pescadores do Pindo. Daquela, o mar de Galicia estaba moi politizado, como o estaba a sociedade, sendo a CNT a organización principal na organización do gremio do mar na provincia da Coruña. Porén, esa mesma memoria familiar afirma que nin Manuel, nin Joaquín, pertencían a este sindicato. É posible, polo que veremos máis adiante, que a súa ideoloxía estivese máis próximo ao Partido Comunista, co que parece que simpatizaban o avó e o pai. O historiador Bernardo Máiz apunta que non había, nin hai, contradicción entre militar ideoloxicamente nun partido, neste caso quizais o comunista, e estar afiliado a un sindicato con implantación no seu ámbito laboral, neste caso a pesca, onde era maioritaria a CNT, en particular na provincia da Coruña.

Dionisio Pereira conta que no mes de xuño de 1937, cando debían incorporarse ao exército sublevado, varios mozos da bisbarra optan por refuxiarse no Monte Pindo. Nel, xa dende o mes de agosto do ano anterior, procuraran agocho moitos outros homes, parentes uns, amigos ou veciños outros. Algúns fuxiran alí por evitar a vesania homicida. Outros por evitar a guerra, en particular por non ter que ir loitar cun exército que rexeitaban. Arredor dos douscentos mozos en idade de seren chamados a filas e algúns homes de máis idade, comprometidos cos partidos e sindicatos republicanos coincidiron alí, nas penedías altas do Pedregal.

Entrevistei hai anos a algúns fuxidos da parroquia de Lira e tamén a Carme, muller dun deles, daquela moza namorada. O primeiro verán levaron bastante ben a separación. Baixaban ás festas da contorna onde se atopaban coas noivas e, a modo e con prudencia, podían achegarse á casa, porque aínda os asasinos e os represores non exercían moita presión. O malo foi o inverno, moi duro, con frío, chuvia e pouco que comer, o que levou a moitos a se entregaren. Sería ese o caso de José, o irmán maior de Manuel e de Joaquín, alcumado Chión, condenado por desertor e conmutada a pena de cárcere pola de ingresar no exército franquista e facer catro anos de servizo militar. A partir de 1937 todo se complica. A garda civil, o exército e os falanxistas acosan e castigan a familiares e amigos, co obxecto de impedir o abastecemento de provisións aos refuxiados no monte. Tamén comeza a vixilancia dos carreiros. De todo iso e da dureza do novo inverno que se achegaba eran conscientes os mozos fuxidos en xuño de 1937.

Manolo da Chatola, natural de Quilmas e fuxido ao monte con 18 anos, informou antes de morrer a Xilberto Caamaño, da situación dunha cova grande, coñecida como A cova (da Campa) do Campo da Braña, localizada (baixo) diante do cumio chamado do Barquiño polos veciños do Pindo e Pena Longa polos de Fierio, á beira Penafiel ou Xan Quente, que tamén así se coñece ese outeiro, destacado de entre os cumios do macizo. (A cova estaría situada nunha zona que os veciños do Pindo coñecen como O Barquiño e os de Fieiro como Pena Longa.) O refuxio, coa entrada a ras de chan e formada por unha laxe enorme pousada sobre grandes penedos, ampliábase cara dentro, permitindo estar de pé. A memoria de Manolo lembra que estaba habilitada para vivir, con sollado de madeira, e amoblada con mesas e cadeiras. Tiña tanta capacidade que nela reuníanse en asemblea os homes do monte. A situación do refuxio ofrecía certa seguridade. Dende ela podían ver as súas casas, se ben, entre medias, Manuel e Joaquín tiñan o río Xallas, ou Ézaro, que o curso fluvial cambia de nome no tramo final. Dende alí, cada día, observarían cal era o pano que ondeaba no salgadoiro do porto do Sinal. Se era saba branca indicaría ausencia de perigo. Alí vivirían cos outros mozos que ían compartir con eles varios capítulos da súa aventura vital.

José Joaquín Casais Piñeiro, de 22 anos; Manuel Caamaño González, de 24; Alfredo Piñeiro Riveiro, de 25; Constantino Piñeiro Riveiro, de 21; Manuel Piñeiro López, de 25; José Piñeiro Casais, de 21 e Ángel Casais Caamaño, de 27, eran veciños do Pindo, entendendo como tal o núcleo arredor do Porto do Sinal e do Fornelo, pero tamén Quilmas e A Curra. Do Ézaro eran Miguel Ferrer Fanda (Gándara), de 24 anos; Domingo Antonio Castro Rodríguez, de 23; Manuel Lago Sambad, de 25, xunto con Manuel e Joaquín. Canda eles Luis Casais Casais, de 21 anos, estudante, natural de Santiago de Compostela e veciño do Pindo. Velaí os trece que figuran relacionados nunha dilixencia da causa número 747-937, aberta na súa contra polo xuíz instrutor do Departamento Marítimo de Ferrol (aínda sen Del Caudillo, que si aparece no texto da sentenza en 1941), o día 20 de novembro de 1937, ditando auto de procesamento, polos delitos de piratería, roubo e rebelión.

Cóntase no Pindo e no Ézaro e así se recolle en parte da bibliografía, que por medio de familiares, os fuxidos pactaran co Curriolo, alcume do patrón da lancha xeiteira Carmen, deixar aparellada a embarcación no porto do Sinal. O armador conseguiría para ese día unha consulta médica da súa muller en Santiago de Compostela, pasando a noite fóra, afastando dese xeito toda sospeita de colaboración. Na causa este declararía que se atopaba ausente, xa que fora a Corcubión na lancha de pasaxe.  Contra o solpor do 16 de outubro, sábado, os trece baixan do monte armados de pistolas. O número de armas é indefinido, pero escaso, dende logo, non tiñan unha pistola cada un. No certificado do Consello de Guerra seguido contra eles indícase que ían armados de paus, agás dous ou tres signicados cabecillas provistos de pistola. Na rampla do peirao do Sinal, baixo as táboas dun barco abandonado, os familiares deixaran algunhas provisións, entre elas empanadas de millo feitas co amor das nais, nos fornos das casas. Cargan todo na xeiteira, arman a vela e navegan cara as illas Lobeiras. Diante da illa Grande había dous barcos dos que lles adquirían ás xeiteiras a sardiña en alta mar. Un deles era o AS, buque de 17 metros de eslora, 3,72 de manga e 1,60 de puntal, construído no Freixo no ano 1934. O nome coincidía coas iniciais do propietario, Antonio Sel. O outro pertencía ao almacén Vilas, de Ribeira. Eles escollen o AS.

Barreiro Barral no seu libro sobre o Pindo, e Luís Lamela, en Escapado, contan polo miúdo como abordan o buque, ameazando aos tripulantes coas pistolas, como incautan o combustible da outra embarcación, como se achegan na xeiteira ao peirao de Corcubión onde baleiran depósitos de barcos amarrados e conseguen máis provisións e auga. Regresan, inutilizan o outro barco e a xeiteira, e xa no AS parten cara o porto de Fisterra. Alí arriman ao peirao e repiten a operación de obtención de combustible e auga. Logo fanse ao mar e navegan cara o norte, dobrando o promontorio de Fisterra. Con eles vai a tripulación do barco, o patrón Manuel Louro Lago, o maquinista Antonio Eliseo Riomayor Fernández, e os mariñeiros Manuel Fernández Lestón e José Rodríguez Louro, quen responde ao mesmo nome que Chión, o irmán maior de Manuel e Joaquín.

A épica tecida arredor desta fuga conta da borraxeira que os envolve no amencer, o que impide que os localice o hidroavión que envían na súa procura. Dous días de navegación, sempre cara o norte, coa lúa en crecente, e logo catro ao pairo, sen combustible, soportando só co leme un duro temporal de outono. Ata que dá con eles o vapor inglés Etrib, que lles ofrece remolque ata Bristol.

Evening World

A chegada a porto está recollida no xornal Evening World do día 22 de outubro, venres. O arribo producíase o día anterior. A crónica de W. S.  G. Smele fala de 13 refuxiados e 4 tripulantes simpatizantes de Franco. Estes malia querer a repatriación, temen que ao chegar a España lles peguen un tiro. Smele refírese aos trece como homes desesperados e conta as dificultades e penurias vividas durante varios meses nas montañas. Fala da serenata que organizan ao chegaren, cantando reunidos na popa da embarcación. Unha das imaxes que ilustra o artigo amosa un grupo composto por oito rostros e oito brazos en alto co puño pechado, que dan un total de dez corpos, xa que hai dous rostros sen brazo e dous brazos sen rostro. Suponse que a fotografía foi tomada no momento no que cantaban a Internacional. A lenda que se formou arredor da fuga conta que, ao escoitar o himno revolucionario, un mariñeiro saíu dun bar, achegouse correndo ao barco, berrando en galego: Iso aquí non! Iso aquí non! Parece que non conviña que alí cantasen esa canción.

Teño para min que os dous rapaces que están en primeira fila, vestidos con chaqueta abotoada, semellantes na estatura, no recorte do pelo sobre a fronte e na configuración da cara, son Manuel, o situado á esquerda e Joaquín, o da dereita. E esta fotografía é unha das razóns que me leva a pensar que de seren militantes de algo, serían comunistas, que o de erguer o brazo co puño pechado é xesto que, co tempo, adquire determinación e afouteza, e nese sentido, non hai dúbidas en ningún deles.

Un comentario recollido na crónica do xornal, escrita antes de se saber o destino dos fuxidos, acaso explica cal é o ánimo das autoridades e da opinión pública británica, porque ao falar do silencio que se produce cando cantan a Internacional o xornalista apunta que é indicativo do drama e da fractura que vive a sociedade española, sendo eles os representantes dunha das dúas partes en conflito, pero deixando claro que son dúas as que loitan.

Os catro homes da tripulación, que se declaran partidarios de Franco, permanecen no barco en “corentena”, mentres que os outros trece, partidarios do goberno, escribe Smele, son acomodados no Bridewell pola policía, supoño que un reformatorio ou unha escola. O reverendo George Hood, superintendente da sociedade mariñeira de Bristol, declara que: imos coidar dos homes mentres estean aquí. Esa intención inclúe os dous grupos. Anuncia que xa lles levaron comida, calcetíns e zapatos, tanto para os catro do barco como para os outros, e fai unha chamada pública, solicitando aos veciños acheguen á capela roupa de abrigo e botas.

Tres Tripulantes secuestradosO xornal publica, tamén, unha foto do AS abarloado ao peirao e custodiado por un policía. A bordo vese un home que pola idade parece coincidir cun dos que aparecen nun retrato no que se ve a tres, moito máis maiores cos do grupo do brazo en alto, e que serían parte da tripulación do barco.

Nun principio as autoridades británicas afirman que os catro tripulantes poderán regresar a España co buque, en canto reciban autorización. Porén, o AS nunca regresou. O martes, 22 de febreiro de 1938, ás 3 p.m., ten lugar a poxa pública convocada polo Marshal of the Admiralty. Polo anuncio sabemos as características, matrícula, ano e lugar de construción, equipamento e peirao no que permanece fondeado e onde acudirán os interesados para comprobar o seu estado. A matrícula é F.1587. Ten 19,48 Tm. de rexistro bruto e 13,24 de rexistro neto. Está equipado cun motor Deutz de, aproximadamente, 17,15 N.H.P. e 68,5 I.H.P.. Dous son os mastros, cada un co seu foque. Dous zapóns, velas, molinete de man, aparellos de goberno, bomba de man, áncoras e lancha de salvamento.

O AS abarloado

Os trece homes acollidos no Bridewell solicitan asilo. As autoridades británicas, invocando o principio de non inxerencia, denéganllo. A opción é seren repatriados á España que permanece fiel á República ou á que, como Galicia, pertence aos insurrectos. A opción é clara para os trece, que son enviados a Cataluña a través de Francia, incorporándose ao exército republicano no que loitarán ata o final.

Nun principio todo sería euforia. Seguían xuntos, vivos, afastados das privacións do monte, do terror dos paseos e das gabias. Pero axiña chegaría a decepción causada pola división dos partidarios da República, pola falta de medios, pola indiferenza das potencias estranxeiras, polos reveses militares.

En Barcelona os camiños e os destinos bifúrcanse. Todos loitarán no exército republicano, agás Constantino Piñeiro Riveiro, de quen non se ten máis noticia. Todos sufrirán a derrota. Alfredo Piñeiro Riveiro, Domingo Antonio Castro Rodríguez, Manuel Lago Sambade, Joaquín Casais Piñeiro, José Casais Piñeiro e Ángel Casais Caamaño, caen prisioneiros e serán xulgados como consecuencia do previsto na causa nº 747-937, se ben os xuízos suceden en diferentes momentos. Os seis son condenados a doce anos e un día de prisión, saíndo en liberdade condicional en 1942. Deles, José Piñeiro Casais falecerá en Torrevieja, Alacante, mentres cumpría condena, ou iso considera a familia, xa que deixan de ter noticias del cando estaba alí. Sábese que Ángel Casais estivo confinado no campo de concentración de Deusto, formando parte dun batallón de traballadores. De Manuel Caamaño González e de Luis Casais Casais, nunca máis se soubo. O réxime franquista considerounos fuxidos en rebeldía.

Conta Barreiro Barral a historia dun tal Caamaño, vagabundo e algo tolo, que anos despois apareceu pola parroquia do Pindo, afirmando ser Marrolas, unha das referencias míticas de entre os fuxidos ao Monte Pindo. Porén, a familia dos irmáns Rodríguez Louro e outros veciños con memoria, afirman que Marrolas era Manuel. Quizais este Caamaño errante era Manuel Caamaño González, regresando do mundo das sombras moitos anos despois. Os irmáns de Marrolas, suponse que María, Agustín e Juan, quixeron identificalo como Manuel, pero non se correspondía. A xente do Pindo axudouno ata que morreu, dándolle enterro no cemiterio da parroquia. Por Barreiro sabemos tamén que polos días nos que escribiu o seu libro, outro dos fuxidos do AS vivía nos Alpes, casado cunha italiana. Quizais se trate de Luis Casais Casais, a quen Lamela chama Luís de Manuela (da Canteira), fillo de nai solteira.

Tras a derrota, Manuel Piñeiro López, Miguel Ferrer Fanda (Gándara), Manuel e Joaquín pasan a Francia e tras entregar as armas na fronteira, son confinados en campos de concentración. Manuel Piñeiro morrerá de gangrena no de Agde-Herault, como consecuencia dunha ferida de bala nunha perna. Miguel Ferrer Fanda (Gándara) e Joaquín Rodríguez Louro conseguirán embarcar no Winnipeg, o barco francés fretado por Chile, a instancia de Pablo Neruda. Velaí outra razón para considerar que el e Manuel eran comunistas. Sábese que Neruda só admitía a bordo a militantes do partido, rexeitando de maneira especial os anarquistas. Algún que chegou a embarcar, como é o caso do pintor Eugenio Granell, ao ser descuberta a súa afiliación, será obrigado a abandonar o buque na escala que este fai en Santo Domingo.

O Winnipeg, con 2200 refuxiados a bordo, parte do porto francés de Trompeloup o 4 de agosto de 1939 e, tras navegar a canle de Panamá, chega ao porto chileno de Arica o día 1 de setembro, coincidindo coa invasión de Polonia por parte de Alemaña, acto que supón o inicio da II Guerra Mundial. O gran recibimento será en Valparaíso, dous días despois.

Onde se separan para sempre Manuel e de Joaquín? Luis Lema sitúa a Manuel, xunto cos vellos camaradas Miguel Ferrer e Luis Casais, formando parte da XII Brigada da División 45ª, comandada por Enrique Líster. Nesa unidade participarían na Batalla do Ebro.

O 10 de febreiro de 1939, Manuel, tras cruzar a fronteira polo paso fronteirizo de Le Perthus, será recluído no campo de concentración de Argelès-sur-Mer. Veñen entón 23 meses de pouca información. Tras permanecer un tempo no campo, foi integrado nun dos Batallóns de Traballadores Estranxeiros do Exército Francés, cavando trincheiras coas que defender Francia da agresión alemá. Esta prodúcese o 10 de maio de 1940 e a capitulación un mes e medio despois, o 25 de xuño. A maior parte dos españois recrutados para os batallóns de traballo franceses, son apresados e recluídos nos Stalags alemás, xunto cos prisioneiros de guerra. Manuel será enviado ao Stalag XII D Trèves, ou Trier, en alemán.

En setembro Serrano Suñer, ministro de Asuntos Exteriores, viaxa a Berlín. A visita pretende preparar o encontro de Hendaya entre Hitler e Franco. O ministro de exteriores do Reich, Von Ribbentrop, pregúntalle que tratamento lles dan aos prisioneiros españois. Serrano, en nome do goberno presidido por Franco, renega deles e asegura que España non recoñece a nacionalidade dos partidarios da República. Marcados cun triángulo azul invertido, que distinguía aos apátridas, os exiliados serán enviados aos campos de exterminio. Apátridas si, pero como os alemás saben da súa orixe, deciden que os triángulos azuis inclúan a letra S de Spanien.

Sabía Manuel que o seu irmán menor, de quen seguro coidaría dende a fuxida ao monte ata a separación, conseguira praza no Winnipeg? Resulta particularmente cruel pensar no diferente destino de cada un, porque o 25 de xaneiro de 1941, Manuel ingresa no campo de Mauthausen. Chegaría en tren, xunto con outros 774 españois, procedentes do Stalag de Tréves. Con punzón e tinta indeleble gravaríanlle o seu número no brazo, 4148. Dende ese momento convértese nunha cifra e deixa de ter nome.

En febreiro é trasladado a Gusen. Suponse que traballaría na canteira de Steinbruch-Wienergraben, e subiría doce veces por día a escaleira dos 186 chanzos, cargado cunha pedra de 50 quilos sacada do corazón da montaña, erguéndose ás catro e media, case sen comer, vestido cun uniforme de raias verticais feito con fibra de papel, malia o frío e a chuvia. Subir, unha e outra vez, os chanzos  construídos sobre a lama, que se desprazaban coa chuvia e co peso dos homes e das pedras, esvarando, tropezando, provocando caídas que arrastraban aos compañeiros cara abaixo, sabendo que caer era a morte, e que esta podía vir polos golpes dos colaboradores ou kapos; polo disparo dunha pistola alemá entre os ollos ou na caluga, ou ao seren lanzados ao baleiro dende o alto da canteira, encirrados polos cans. O salto do paracaidista, dicíanlle os SS a esta diversión.

Enfermaría, de corpo ou de alma, ou de alma e de corpo ao mesmo tempo, vendo morrer aos compañeiros e amigos, padecendo o odio, a humillación, a tortura e a escravitude. Enfermaría, convertido nun musulmán, que era como lle dicían aos que toleaban, pero aínda non morrería, porque a morte chegará o día 16 de setembro dese ano no castelo de Hartheim, lugar no que os nazis ensaiaban a solución final, practicando modos de matar cos prisioneiros tolos ou enfermos terminais, seguindo as instrucións dos médicos Rudolf Lonaner e Georg Renno. Ese mesmo día, os voluntarios da División Azul, a forza militar española integrada na Wehrmacht, que Franco e Serrano enviaban a loitar cos exércitos de Hitler, iniciaba a xornada camiñando en dirección a Minsk e, contra o serán, cruzaban a fronteira que separaba Lituania de Rusia.

Era posible sobrevivir a Mauthausen ou a Auschwitz, pero non a Hartheim. O día 15 de agosto de 1941, dentro da operación 14 f 13, chegan ao castelo os primeiros españois. Na entrada os prisioneiros espíanse, sometíanse a un recoñecemento médico que determinaba a causa da morte antes de se producir e eran retratados. Cincocentos españois falecerían alí. Existe fotografía de Manuel Rodríguez Louro? A eficacia nazi e a teimosía xermana por rexistralo todo, indica que Manuel morreu gaseado.

Podemos pensar na diferente sorte dos dous irmáns, Manuel e Joaquín. Porén, o destino final de cada un non foi tan distinto. A condena de Manuel serían os chanzos e os bloques de pedra da canteira. Joaquín, chegado a Chile no Winnipeg, tamén entra a traballar nunha canteira e nela morre. As causas? Difusas ou escuras. Fálase de que, por un conflito no traballo, o capataz guinda contra el unha pedra que o mata, pero o feito non foi confirmado, é noticia transmitida por un parente que o viu alá. En calquera caso, velaí os elementos comúns entrambos irmáns: O Pedregal, a canteira, a pedra.

A memoria familiar lembra que na casa recibiuse unha carta que informaba do falecemento de Manuel no campo de concentración de Mauthausen. Coa chegada da democracia, Agustín, o sexto dos irmáns, pai dos meus informantes Carmen e Juan Carlos, recibe a noticia de que un sobrevivente dese campo acaba de chegar a Corrubedo. Sen pensalo moito, decide ir na súa procura. Chegado alá e preguntando, é orientado ata un bar, nel José García Sobrido xogaba unha partida ao dominó.

Agustín preséntase e José aténdeo. Si, el, o número 3717, sobreviviu a Mauthausen. Non sabe que ingresou no campo o mesmo día que Manuel, procedente do mesmo Stalag. Na conversa, Agustín descubre que para os prisioneiros, a loita contra o esquecemento era tan importante como a supervivencia. Era imprescindible manter a memoria máis alá do anonimato dos números; lembrar os compañeiros que sucumbían, manter viva a lembranza dos corpos calcinados, das cinzas convertidas en fosfatos cos que abonar os campos que alimentaban as cidades alemás. En Mathausen todos os españois aprendían os nomes dos compatriotas mortos, coñecidos ou non. Era o xeito de salvarse da infamia da desmemoria, que é o non ser, o non ter sido nunca. Mentres quedase un que recordase os nomes dos demais, o mundo sabería quen chegou ata alí e quen sucumbiu á barbarie. O número de españois mortos en Mauthausen ascende a 4.769, entre eles 108 galegos.

José conservaba aínda na memoria, pasado o tempo e aínda sen coñecelo, o rescaldo do nome de Manuel Rodríguez Louro, e así llo dixo a Agustín. Pero non quixo falar. Agustín contaría que ao escoitarlle pronunciar o nome do campo, o rostro de José cambiou de expresión. Diríalle, quizais que logo da liberación, o 5 de maio de 1945, os españois superviventes non puideron regresar a España. Eran apátridas. El aceptou a oportunidade brindada pola república francesa e viviu alí ata que puido volver. A parte primeira da historia de José non distaba moito da de Manuel. Xulgado en Ferrol e condenado por rebelión, escapa no vapor Malenchu a Francia. Ata Mauthausen o devir vaino levando dunha derrota a outra. Non é doado falar de Mauthausen, confesaría ese día García Sobrido, engadindo que un pregúntase a cotío: Por que eu? Por que eu fun dar alí? Por que eu sobrevivín e outros non?.

Carmen, a filla de Agustín, lembra que este, no regreso de Corrubedo, non quixo contar, so expresou a súa desolación, manifestando que, de saber por anticipado o que ía atopar no encontro con José, de imaxinar a dor que transformou o rostro do supervivente, non tería tomado a decisión de ir.

 

Cando miro o Pedregal
As pedras refléxanme as vosas caras.
Vexo Ferrer, vexo Caamaño, vexo Marrolas e vexo Perilla
E moitos, moitos máis
Pasando por tanto sufrimento,
Vexo as vosas nais chorando
Con tanta dor, e tanto lamento.

 -Xan da Centola-

 

O meu agradecemento a Mercedes Díaz Mayán, secretaria da confraría do Pindo; a Xilberto Caamaño; a Raúl Soutelo; a Carmen e Juan Carlos Rodríguez, sobriños de Manuel e de Joaquín Rodríguez Louro e ao historiador Bernardo Máiz Vázquez.

 

 

 

COLOMBIA: AGUDIZANDO AS CONTRADICIÓNS (II)

VIOLENCIA:
Uno coge una muchacha y hace el amor (Javier Ignacio Ramírez, 6 años)
Parte mala de la paz (Sara Martínez, 7 años)
Es cuando se pela la gente (Natalia Montoya, 7 años)
Si la violencia se hace en el país, yo me voy (Yeny Andrea Rodríguez, 8 años)
SICARIO:
Asesinato apagado (Juan Carlos Castaño, 12 años)
SANGRE:
Es lo bueno de Dios (Efrén de Jesús Osorio, 12 años)
La sangre es cuando uno mata a un amigo (Paula Andrea López, 9 años)
POLICÍA:
Es el que quiere que la paz termine (Sandra Milena Gutiérrez, 11 años)
MUERTE:
Es el país (Jorge Andrés Giraldo, 6 años)
GUERRILLA:
Es un montón de policías (Blanca Nidia Loaiza, 11 años)
GUERRA:
Es un juego que jugamos los niños de ahora (Paula Andrea Franco, 9 años)
Es cuando matan a los otros (María Alejandra Soto, 10 años)
Es estar la vida desordenada (Sandra Eliana Ramírez, 8 años)
Gente que se mata por un pedazo de tierra o de paz (Juan Carlos Mejía, 11 años)
DESPLAZADO:
Es cuando lo sacan del país para la calle (Óscar Darío Ríos, 11 años)
CAMPESINO:
Que son desplazados (Edwin Alexander Hoyos, 8 años)
ASESINATO:
Quitarle lo mejor a una persona (Juan E. Restrepo, 9 años)
PAZ:
Es para unos que matan mucho (Jonny Alexander Arias, 8 años)
Cuando uno se perdona (Juan Camilo Hurtado, 8 años)
Es el fruto de la tierra que todavía sobrevive (Lina María Murillo, 10 años)

Estas son algunhas das palabras e as definicións dadas polos nenos á proposta de Javier Naranjo, hoxe editada en libro e do que penso que xa falei, Casa de las estrellas -El universo contado por los niños-

Empecei o alfabeto polo final a propósito e a propósito, tamén, crebei a orde, para rematar coa paz e, sobre todo con esas dúas interpretacións que desa palabra fan Juan Camilo Hurtado e Lina María Murillo. Sen dúbida, dende a súa espontaneidade e aparente inocencia, os nenos debuxan, nas súas propostas de definición, a recente historia de Colombia.

Cando viaxo, gústame achegarme á realidade do país que visito, a través da literatura,Héctor tamén da actualidade, en ocasións axudándome dunha guía de viaxe. Como lectura que me situase na historia recente de Colombia, escollín El olvido que seremos, de Héctor Abad Faciolince, texto que recomendo con emoción, no que o escritor describe a relación co seu pai, o médico, tamén el escritor, e sempre defensor da liberdade e da paz Héctor Abad Gómez, asasinado polos paramilitares, xunto co seu amigo Leonardo Betancur, o 25 de agosto de 1987. Nun parágrafo dese libro, Héctor, o fillo, escribe:

Los tristes asesinos que le robaron a él la vida y a nosotros, por muchísimos años, la felicidad e incluso la cordura, no nos van a ganar, porque el amor a la vida y a la alegría (lo que él nos enseñó) es mucho más fuerte que su inclinación a la muerte. Su acto abominable, sin embargo, dejó unha herida indeleble, pues como dijo un poeta colombiano, “lo que se escribe con sangre, no se puede borrar”.

Nos días que durou a miña viaxe, procurei estar atento, na medida do posible, ás informacións sobre as negociacións de paz de La Habana, entre o Estado colombiano e as FARC. Lera poucos días antes de marchar un artigo, no que o autor aseguraba que o exército colombiano non quería a paz e que facía todo o posible por impedila. Porén, a finais de xullo aprobouse na mesa de negociación un dos  puntos máis complicados e complexos. Si, Colombia terá comisión da verdade, formada por dez membros. O seu traballo será procurar, en tres anos, determinar quen causou cada unha das matanzas e asasinatos indiscriminados, quen causou a dor. O seu traballo non terá valor xurídico, si moral, imprescindible para que feridas coma a de Héctor Abad e a súa familia, poidan curar. O único efecto xurídico será para aqueles que, colaborando coa comisión, deban enfrontar algunha responsabilidade diante da xustiza. Esa colaboración poderá supoñer beneficios nas condenas. Falta por aprobar ese punto precisamente, o das responsabilidades.

Bogotá memorial 1

En Bogotá, á beira do cemiterio, construíron o “Centro por la memoria, la paz y la reconciliación“, que vén sendo coma un memorial. Arriba, sobre o céspede, os mausoleos e os nichos. Logo un xardín escultórico, con alegorías á concordia e á paz e baixo terra un centro cultural ou de interpretación, con aulas, salas de exposicións, biblioteca e todos os servizos habituais neste tipo de centros. A exposición que exhibían o día no que eu fun, titulábase “Voces de mujeres constructoras de la paz”. Construtoras da paz e vítimas da violencia, que sabemos que o corpo da muller é utilizado como campo de batalla en todos cantos conflitos que se desenvolven hoxe no mundo. Isto está relacionado coa primeira das definicións dos nenos, esa referida á violencia de Javier Ignacio Ramírez, de 6 anos: Uno coge una muchacha y hace el amor.

Na exposición, en dous paneis, penduraba un longo poema. Fixen dúas fotos, pero non sei cal foi a razón pola que a segunda, onde estaba o nome da autora, non saíu. Busqueino e non o atopei, pero si me parece importante deixar aquí constancia do texto:

Bogota memorial 3

Tres meses. Ata novembro. Ese é o prazo que dá o exército colombiano para finalizar as conversas de La Habana. Se  a paz non se consegue nese tempo, retomará as armas para conseguir a vitoria militar. Tres meses. Canta xenerosidade non deberá poñer sobre a mesa a sociedade colombiana? Cantas contradicións non deberá superar?

Bogota memorial 2Estou cos que procuran a paz, sen prazos e sen data, estou con Juan Camilo e con Lina María e as súas fermosas definicións de Paz. Estou cos colombianos e, desexaría, tamén para nós, unha comisión da verdade sobre a Guerra Civil e a ditadura,  único xeito de conseguir que as feridas curen para sempre.

DETRÁS DEL HORIZONTE

Días atrás, dous máis tarde da poxa pola obras de Ahmad Al Hammond, tiven ocasión de presentar o libro Detrás del horizonte, de Antonio García Teijeiro, que tamén trata sobre a guerra, nunha achega intensa realizada dende os ollos e os corazóns de nenos e adolescentes.

Foi un acto entrañable, con amigos queridos que compartimos. El publicou unha entrada sobre o acontecido ese día, no seu blog Versos e aloumiños, e por se alguén se anima, aquí deixo o enlace: http://garciateijeiro.blogspot.com.es/