UNHA DO OESTE

O meu amigo Pepe Fernández Ferreiro, natural da aldea de Espartedo, no concello de  Nogueira de Ramuín, escritor e académico, con quen paseo a miúdo pola Coruña, en compañía de Manuel Álvarez Torneiro, é a persoa, das que coñezo, que mellor colección de vídeos e dvd ten sobre o western, xénero polo que sente paixón.

Sabe el de cine, xa que traballou sendo novo e estudante de xornalismo en Madrid, na produtora Suevia Films, da que era propietario Cesáreo González, tamén natural de Espartedo e que fora, ademais, mutilo, que é como se di aprendiz en barallete, a lingua dos afiadores, oficio principal en Nogueira de Ramuín ao longo da historia.

A querencia de Pepe polo cine, non se reflicte só na súa colección de filmes, senón tamén súa narrativa. Corrupción e morte de Brigitte Bardot é novela que sucede dentro do universo cinematográfico español dos anos sesenta do pasado século e Agosto do 36, aínda sendo novela situada nos días da represión que desencadeou o golpe militar contra a República, ten estrutura, estética e tensión de western.

As veces, entre nós falamos de cal é o western mellor ou o que máis nos gusta. As nosas opinións son diverxentes. El considera varios. Gústanlle os clásicos, entre eles algún de John Ford e, tamén, de Howard Hughes. Eu sempre invoco os mesmos: Centauros do deserto, de Ford e Duelo na alta serra, de Peckinpah.

Centauros do deserto, protagonizado por John Wayne e Natalie Wood, é o filme do oeste que máis me gusta, tanto pola súa dimensión épica, como pola fondura dos conflitos que propón, pola banda sonora e pola forza das paisaxes, transformadas en elementos vivos da historia, nun personaxe máis. Na miña opinión é, tamén, a mellor interpretación de John Wayne, que encarna aquí a un personaxe teimudo e complexo, ao tempo rancoroso e tenro, nunha historia que remexe nun conflito que existiu, aínda que pouco nos teñen falado del, o da mestura de sangues nas fronteiras e a nova realidade que este feito provoca. A vida, o amor e a morte, en definitiva, as tres feridas do teatro, do cine e da literatura, máis alá das razas, das crenzas, dos prexuízos e malia o efecto redutor dos que so ven o branco e o negro das cousas.

A película ten un fondo real e hai pouco, no suplemento Babelia de El País, Antonio Múñoz Molina escribía sobre ela. Natalie Wood dá vida ao personaxe histórico de Cynthia Ann Parker, muller raptada de nena polos comanches, en 1836, que medra con eles ata esquecer a vida anterior e o inglés, india de cabelo loiro da que se fala nos territorios fronteirizos e que remata sendo unha lenda, ata que nun ataque do exército en 1860, descóbrese que  non era un mito, senón unha realidade.

Cynthia casou cun comanche chamado Peta e tivo tres fillos, unha nena Topsana, ou flor das pradeiras, e dous nenos Quannah e Peanuts. Co tempo e a derrota dos indios nativos na guerra polo seu territorio, Cynthia, xunto con Topsana, será entregada aos seus tíos brancos. Cynthia tentará fuxir e, como non o consegue, déixase morrer de tristeza, como sucede con certos seres da natureza que non soportan vivir cativos. Quannah, o fillo maior, merecería outra película. Loitou contra os brancos invasores das terras e finalmente asinou a rendición do seu pobo, pasando a ser un gran líder en tempos de paz, reconvertendo a economía, sen renunciar ao xeito de ser. En 1911 morría, sendo enterrado coa súa nai e con Topsana, a súa irmá.

Ford, en Centauros do deserto, dá prioridade á lenda da muller de ollos azuis que vive cos comanches e a súa procura, durante anos, do seu tío, o personaxe de Wayne, prescindindo do resto da historia.

Quannah Parker

O ALCALDE DE BARALLA E A CAUSA XERAL

Sendo neno, de maneira casual, un día descubrín que na casa había un lugar prohibido, un lugar que contiña un segredo. Na mesiña de noite, baixo os zapatos, meu pai agochaba un libro titulado: “Causa general: dominación roja en España”. Ese era o lugar, ese era o segredo.

Non sei de onde sacou aquel libro que metía medo. O da prohibición era porque nel recollíanse fotografías de corpos amoreados en fosas comúns e cabezas desfeitas logo de recibir un disparo na tempa ou na caluga. Tratábase de impedir que nós, miña irmá e máis eu, désemos con aquel libro e con aquelas imaxes que quizais, pensaría el, podían provocar en nós un trauma infantil. Non sei moi ben como dei con el. Supoño que sería un día que quedei só na casa, quizais un daqueles do verán no que estiven pechado dous meses, recuperándome dunha hepatite. Pasei moitas horas só na casa, durante aqueles meses de xuño e xullo, quizais de 1965.

Non sei se me mancou, pero o libro aquel volveuse unha obsesión. Sempre que quedaba só ía ao cuarto dos pais, abría a porta inferior da mesiña, collía o libro, retiraba os zapatos, sentaba no chan e pasaba o tempo observando aquelas fotografías que me causaban calafríos. Hoxe teño o libro comigo na casa.

Trátase, efectivamente, dun amplo resumo da causa xeral seguida polo réxime nacido do golpe militar contra a República, na que se investiga a represión levada a cabo contra os insurrectos. Alí están, entre outros, os mortos de Paracuellos del Jarama, exhumados, identificados e trasladados a monumentos da memoria ou a tumbas familiares. Tamén se identifica aos presuntos autores e dáselle publicidade os seus nomes, por suposto, sen xuízo público e sen dereito a defensa.

Exhumar, identificar e trasladar é a pretensión principal dos familiares das vítimas da represión franquista e de todos cantas asociacións e particulares os apoiamos. Tamén, se é posible, aclarar e permitir o paso da luz, sobre o procedemento, causa e responsables das execucións. Por iso non entendo e me fan mal as argumentacións dos que para impedir esa reivindicación e ese dereito, falan do mal causado pola República, xa que ese mal foi investigado baixo o amparo do estado, iso si, sen posibilidade de defensa dos inculpados. Na casa teño a proba certa de que iso foi así.

Son de familia que padeceu a represión franquista. Meu avó, por evitar a gabia, viviu un ano no monte. Logo entregouse. Non fixo nada que podamos entender como acto criminal, quizais formar parte dun grupo de homes que os días 20 e 21 de xullo de 1936, percorreron as terras das parroquias de Canedo, Cudeiro e Rivela, en Ourense, pedindo á xente que defendese a República. Ese foi o delito. Sometido a consello de guerra, acusado de auxilio á rebelión, librou da petición de pena de morte do fiscal e, finalmente, quedou libre, grazas ás testemuñas dun militar e dun crego que declararon a favor seu. Non aconteceu o mesmo con tres dos seus amigos, fusilados contra o paredón do cuartel de San Francisco.

Debo expresar a miña convicción de que ningún dos galegos perseguidos que atoparon morte ou prisión, foi autor de actos considerados delito en democracia. Debo engadir, tamén, que sinto a represión que existiu no outro lado, síntoo dende neno, dende que clandestinamente abría o libro e vía as cabezas desfeitas de homes e mulleres, todos cun número de identificación e co seu nome ao pé. Debo proclamar e aventar, por evitar equívocos, que en Galicia a barbarie foi unidireccional, que aquí non existiu fronte de guerra, nin quinta columna, só a vontade de exterminio do mellor da nosa sociedade, representada polos líderes políticos, intelectuais, artistas, mestres e emprendedores, mulleres e homes de pensamento libre, a liberdade que invocaba Georges Moustaki:

Escoitando as declaracións do alcalde de Baralla e as desas persoas que o aclaman, especialmente as dos que o aclaman, sinto temor e un calafrío –o riso do cura é estarrecedor-. Hai un vídeo no que unha voz lembra Paracuellos. Tamén hai quen increpando aos concelleiros da oposición, que piden a dimisión do alcalde, aseguran que de volver aquel tempo, eles serían os primeiros.

A dor non curou e sangran as feridas. Non abondou coa transición. A negación a investigar, exhumar, identificar e trasladar, solicitada ao estado presuntamente democrático, por todos os medios e sempre rexeitada, causa frustración e xenreira por un lado e libera a expresión do máis innobre desprezo e da fachenda máis ruín polo outro. Mentres, as manifestacións fascistas de membros do PP medran. Estes días, ao declarado polo alcalde de Baralla e algúns veciños, hai que sumar as imaxes de militantes valencianos.

Para nós só hai un xeito de deixar de sangrar e de pechar a ferida. Ninguén esquecido nunha gabia ou nunha fosa. Saber, de cada vítima, o porqué de cada morte, o proceso de execución e os executores. Exactamente o que fixo a Causa xeral, pero iso, que eles fixeron, é o que nos negan e cada día que pasa, menos tempo nos queda.

P.D. Nas imaxes do pleno, entre os que solicitan a dimisión do alcalde, portando un retrato de Alexandre Bóveda, está o que foi compañeiro meu de colexio e de pupitre, Cosme Eladio Pombo Rodríguez, cada día máis parecido a Sean Connery.

 

ROSA ÁLVAREZ NO PEDRA PAS

No mes de agosto de 1992, Maribel e eu mercamos a casa de Lira. Daquela, Daniel tiña 6 anos. Era o mes de agosto e, en Barcelona, os deportistas do mundo facían grande a olimpiada, débeda histórica do COI, porque en 1931 Barcelona competira con Berlín para organizar a de 1936, que finalmente, por presión diplomática, ideolóxica e militar, rematou indo á capital de Alemaña, para maior gloria de Hitler, por decisión do Comité Olímpico en reunión celebrada en Roma.

Pero non era diso do que quería falar, senón de Lira e algunha das súas circunstancias. O primeiro verán que pasamos na casa, foi o de 1994. Unha das primeiras lembranzas que teño, é baixar ao porto unha mañá con Fernando Alonso Romero e pasear pola pequena praia onde hoxe procurou o seu hábitat un banco de ameixa que moita alegría dá ás mariscadoras. Aquel día vimos paseando pola area, no devalar do mar, unha muller vestida de branco, para nós descoñecida. Agora sei que era Rosa Álvarez e que sufrín traizón por parte da memoria, xa que no realismo máxico da miña fantasía, elaborei a imaxe dunha muller solitaria, paseando a praia, vestida de branco, cun parasol tamén branco. Agora que coñezo a Rosa e que xa falei con ela diso, sei que nunca empregou parasol, pero si era ela a muller daquel día, diso non teño dúbidas, xa que aínda hoxe viste de branco, cun estilo inconfundible.

Cando chegou a Lira, Rosa descubriu o Pedra Pas, coñeceu a Tino e por el foi tecendo a arañeira de relacións e afectos que agora ten. Xa todos sabemos que foi actriz e cantante, que traballou en Escala en HIFI, Antoloxía da zarzuela ou Divertido siglo e que formou parte do equipo de Clásicos populares en Rne. Soubemos, tamén, que antes de Lira, o lugar escollido para contemplar o solpor foi Baroña e que as súas raíces familiares son de Lugo. Cada ano, en agosto, atopámonos con ela na barra do Pedra Pas. O ano pasado tamén nos vimos en Madrid, cando presentei a versión castelán da novela Sombras no labirinto. Xubilada, Rosa aplicouse nas cousas de informática, o que lle permite estár presente nas redes sociais. Con ela manteño dende hai tempo relación epistolar, a través do correo electrónico. Sei que escribe versos e tamén iso compartimos con complicidade.

Foi dela a idea de organizar un recital arredor dos meus poemas, en particular de dous libros: Bater de sombras (Golpear de sombras na versión castelán publicada en 2011 por Huerga y Fierro que ela coñece) e Mar de Lira. O recital sería no Pedra Pas e convidaríamos a todos os amigos de verán. A cousa foi onte, 22 de agosto, aniversario de Tino. Viñeron moitos amigos, Luz alumeou as mesas con hortensias, Manolo presentou e Maribel fixo un pastel. Rosa recitou en castelán e en galego e leu, tamén, un fragmento do monólogo de María Luisa na novela A noite branca.

Neste vídeo podemos vela, interpretando a Frivolina, fragmento da opereta de Manuel Penella Moreno, no programa Divertido siglo, dirixido e realizado por Fernando García de la Vega. De Fernando son estas palabras sobre o traballo que se facía en televisión a principios da década dos setenta, que é a data desta gravación: Nuestra juventud transcurrió por aquellos años de “la década prodigiosa”. Mucho ha cambiado el lenguaje audiovisual, efectivamente. Antes suplíamos el escaso desarrollo técnico y los más que escasos medios técnicos a base de mucha imaginación, mucha creatividad y mucha dedicación a lo que acabó convirtiéndose en nuestra profesión.

Para Rosa, que o recitou moi ben e tamén para Tino, vai agora o poema Pedra Pas, en galego orixinal e na versión en castelán de Teresa Seara, porque xa onte Rosa gabou o traballo de Teresa como tradutora, pois dela foi a versión castelán de Bater de sombras e dela, tamén, a tradución de todos os outros libros que formarán parte de Memoria de abril, o libro que Carlos Aguasaco publicará en Nova York:

Este é o secreto refuxio dos heroeso lugar ao que sempre se volveventre de sal arrombado na area

dos días da memoria.

Aquí conflúen as rosas do compás,

acougan silenciosas estrelas, rebulen teimas

de quillas e pistóns, de maruxías

que fan tremer as ondas.

Aquí medra o tentáculo, a espiral, o espasmo,

o frío mineral da carnada, aquí xoga o nordés

pero non o raposo, non o beizo da serpe,

aquí nace a canción da madrugada.

Ebrios de estirpe os homes danzan

o ronsel do regreso, beben, mudan de pel

e calan a certeza de que o alento e a nada

converxen máis alá do horizonte das illas.

Rexouba o mar no pouso das olladas

e alguén debuxa un aire

axexa o verdello dos días

e descifra a palidez da tarde.

Este es el secreto refugio de los héroesel lugar al que siempre se vuelvevientre de sal tendido en la arena

de los días de la memoria.

Aquí confluyen las rosas del compás,

reposan silenciosas estrellas, bullen obsesiones

de quillas y timones, de marejadas

que hacen temblar a las olas.

Aquí crece el tentáculo, la espiral, el espasmo,

el frío mineral de la carnada, aquí juega el nordeste

pero no la raposa, no el beso de serpiente,

aquí nace la canción de la madrugada.

Ebrios de estirpe los hombres danzan

la estela del regreso, beben, cambian de piel

y callan la certeza de que el aliento y la nada

convergen más allá de las islas.

Juega el mar en el fondo de los ojos

y alguien dibuja un aire

acecha el verdor de los días

y descifra la palidez de la tarde.

1989 BIBLOS EN BETANZOS

Onte pola tarde estiven en Betanzos. Acudín a presentar a novela 1989, de Xabier López López, último gañador do premio Xerais deste ano, con outro título, Cadeas, que sairá nas vindeiras semanas. Xa falei del algunha outra vez neste blog.

1989 é obra publicada por Biblos.  Novela breve, pero non por iso menor, que coma espello reflicte a sociedade na que derivou Galicia logo da chegada da democracia, tempo transcendente que é necesario contar porque, en boa medida, explica este momento arrepiante que vivimos. E isto xa é mérito para un libro. A partir da chegada a unha vila imaxinaria (o das vilas e cidades imaxinarias en Xabier convén poñelo en corentena, xa que sempre podemos intuír de que lugar se trata, pero aí está o xogo) dun xaponés, prodúcese unha sorte de revolución, na que participan todos os membros da comunidade, intrigados polo obxectivo último dese personaxe misterioso.

Cinco son as voces que nos falan, ou seis, se contamos os informes da policía local: Buah! a dun aprendiz nun taller de xoiería; Si muller si, a muller da pensión onde se hospeda en principio o xaponés; Pois resulta, o bibliotecario e escritor enchufado do alcalde; Que non che, o sindicalista da Federación de industrias afíns e O que eu che diga, dun ex combatente da guerra civil, bébedo e ilustrado, que sabe de Cunqueiro e recita anacos do Tenorio. Poderiamos engadir os partes que informan das actividades do xaponés, elaborados polos policías municipais que responden aos códigos CP 0001 e CP 0002.

Cinco voces e unha vila ensarillada no contar dos cinco: o empresario Miranda, os traballadores dos talleres de xoiería, os clientes dos bares, mariñeiros do fondal da ría, mulleres do club de alterne, o obxector de conciencia que fai servizo social substitutorio… A novela de Xabier causa en nós, por veces, un certo desalento, xa que recoñecemos nesa armazón social a sociedade que hoxe aínda vivimos e, por veces, riso, polas situacións estrambóticas que se producen. Esa retranca, ese xeito irónico de contar, é algo tradicional na narrativa de Xabier, escritor que forma parte desa nómina de autores que publican con regularidade textos de calidade e, ao tempo, accesibles ao público, escritores que alimentan e fornecen unha literaturae a visita doutro estranxeiro moito máis indefinido aínda. Escritores bidueiro, que eu lles chamo.

Novela coral, na que todas as voces manteñen o mesmo rexistro, sen que unhas medren por riba das outras e, tamén, novela da linguaxe, da palabra, xa que é a palabra a que dá ser aos narradores.

Alegreime de estar alí, porque estou vinculado ao proxecto Biblos dende a orixe como clube de lectores. Un día da primavera do ano 2003, viaxaba eu pola Costa da Morte realizando visitas a talleres artesáns por cousas do traballo cando, da oficina déronme o aviso de que tiña unha chamada. Aínda non tiña móbil. Dende unha cabina teléfonei ao número que me deran. Era Tucho Calvo, para preguntarme se tiña algún libro inédito co que poder iniciar a colección Mandaio, que durante anos foi o referente de Biblos clube de lectores. Eran os días do Prestige, e mentres vía voluntarios e persoal de Tragsa retirar o fuel do litoral de Camariñas, escoitei como Tucho me explicaba o proxecto que nacía. Van dez anos dende entón. Díxenlle que si, que tiña un conxunto de relatos que buscaban editor. Quedei en enviarllos e a resposta foi inmediata. Sete noites e un amencer foi o primeiro título da colección, o primeiro editado por Biblos.

Agora Biblos, que segue a ser clube, abre libraría. De corazón deséxolles sorte e éxito e ofrézolles a miña colaboración permanente. Sei que dedicación e amor polo libro non faltarán, coñecendo como coñezo a Carmela González e a Tucho Calvo.

A gran sorpresa da tarde, a emoción maior, foi ver a Inma, Violeta e Xacobe, que acudiron ao acto de presentación acompañados de Cristian ou Gabriel, ou Cristian Gabriel, os catro acabados de chegar de Perú. Sorprendeume a naturalidade coa que Gabriel se integrou no grupo familiar e fascinoume o proceso que vive de descuberta deste mundo no que vivimos nós, tan diferente do seu. Onte empecei a exercer de padriño. Penso que cariño non vai faltar. Velaí esta imaxe dos dous na libraría, cousa de Xacobe, claro.

 

DE REGRESO

Tres semanas dende a última entrada neste blog.

Podería decir que a causa foi a vacación, días vividos en Lira, con baño diario, bicicleta, recuperación do xeonllo danado na experiencia do Castro de Mallou; tempo cos amigos, en particular con aqueles que nos visitan cada ano, flores de verán , saudades nos días de inverno.

Podería decir que foi a vacación, pero mentIría. Non, non foi esa a única razón do silencio, seguramente non foi nin sequera razón.

Logo do accidente ferroviario de Angrois, sentín que quedaba sen palabras. Non é a primeira vez que me sucede. Pasoume tamén en Níxer, naquela viaxe organizada para axudar aos proxectos que naquel país mantiña a sección galega de Acción Contra a Fame, hoxe desparecida. Como entón, logo da catástrofe ferroviaria, sentín que nada do que puidera escribir ou decir estaba á altura da dor dos familiares, do baleiro das perdas, da incerteza pola evolución dos feridos. Tampouco non sentía motivación ningunha para intervir nas polémicas abertas. Gustaríame e desexo, iso si, unha investigación seria, honesta, responsable, con conclusións doadas de comprender por todos e que disipe as dúbidas que nos mancan, que responda ás preguntas inevitables. Por certo, gustaríame saber quen facilitou á prensa a imaxe do vídeo no que vemos como o tren impacta contra o muro da fatídica curva.

Inevitablemente, co paso das horas e dos días, fomos sabendo que a catástrofe tamén nos afectaba, non só no noso ser colectivo, senón tamén no persoal e íntimo, con mortos e feridos coñecidos, amigos de amigos, fillos de compañeiros de traballo. Dor espallada a eito na tarde de verán.

O venres pasado, pola mañá, paráronme na rúa dúas mulleres de idade. Levaba eu o xornal baixo o brazo. Vese que lle gusta ler, dixo unha. Palabra evanxélica, iso era o que elas espallaban. Querían iniciarme e ofreceron folletos. Rexeiteinos. Preguntáronme se cría. Díxenlles que non e expresei o meu agnosticismo, moi próximo ao ateísmo. Isto contrariounas. A que advertira a miña propensión á lectura, lamentou que lle negase a posibilidade de diálogo e debate, cando lles dixen que tiña présa, que regresaba ao traballo. Preguntoume, entón, como pensaba que se podía soportar a dor do accidente de tren, se non confiabamos na existencia dun tempo posterior e feliz. Non lle respondín. “A vida é un milladoiro de días, lanzados ao azar por un destino incerto”, escribín unha vez e iso sigo pensando. A vida, en esencia, imprevisible, velaí a razón da arte en xeral e da literatura en particular.

É no amencer de cada día e nos afectos onde atopamos as razóns para seguir, malia as crises e o temporal desánimo (escribo isto conmocionado pola represión en Exipto). “O gavián, como se dunha esperanza se tratase, cada mañá reconstruía o aire” tamén son versos meus que recupero, agora que con Teresa Seara preparo unha edición bilingüe da miña poesía reunida, que publicará en Nova Iork o poeta e editor Carlos Aguasaco.

Cada mañá refacer o aire que respiramos, refacer por refacérmonos, por compartir, refacer por vivir.

Regresaron Inma, Xacobe, Violeta e con eles veu Cristian. Tamén regresaron os charráns, preludio do outono. Dende Lima, Xacobe escribiu contando que había alá un paxaro chamado “Chisco”. Velaí a súa nota:

Chisco en Lima

Chisco en Lima

“Hoxe me dixeron o nome deste paxaro que fotografei no malecón de Miraflores en Lima: Chisco. O chisco é ben curioso, mui sociable, vimolo na cidade en Lima e tamén no Santuario Histórico Bosque de Pómac, en Lambayeque. E algo máis lanzal que un merlo e, as veces, levanta o poto (eiquí non se pode decir “culo”) como o peizoco. 

María, Lino, Loli e Patiño descubriron nas Azores o canto das pardelas. Non sei se non sería este o canto o que os mariñeiros confundían coa canción das sereas. Este ou o das balea. Por reconstruír o aire, por sabérmonos parte deste latexo común que é a vida, vai esta coral de pardelas. O vídeo pertence á páxina VERBALLENAS.COM. Unha aperta.