CAMIÑANDO O PEDREGAL

Foi o xoves de mañá. Aproveitamos a visita de Fernando Alonso Romero e de Malores Villanueva, para lanzarnos a camiñar unha parte nunca antes visitada do monte Pindo ou Pedregal, que é como lle din aquí. Iamos tamén María Tilve e nós.

Collemos o camiño que ascende dende a rotonda de San Cibrán, pasamos as albarizas da xente de Caldebarcos ata chegar a uns outeiros que trepan monte arriba sucesivos, dende os 120 a case os 200 metros. Fernando perseguía algo que xa vira noutra ocasión, sen poder prestarlle moita atención, algo que a vexetación dos anos sen lume sepultou, pero que agora, cos toxos aínda novos e se monte baixo, son de doada observación.

Obsérvese a ordenación singular das penedas chantadas no chan.

Obsérvese a ordenación singular das penedas chantadas no chan.

Chamou el a atención sobre os restos dunhas construcións evidentes, que polo tamaño pequeno non foron nin lugares de durmir os pastores, nin lugares de gardar o gando. Fernando considera que foron lugares de enterramento. Algo máis arriba, nunha meseta entre dos outeiros, percibimos restos de cabanas circulares, con capacidade para acoller unha familia e de estrutura semellante ás dos castros. No outeiro seguinte observamos un oco entre laxes. Eu consigo penetrar nel e vemos que é unha estrutura semellante ás vistas máis abaixo, aquelas sen cubrir como esta, que está selada con pedra máis cativa en todas as fendas agás nesa pola que eu penetrei. Parécenos que si, que ben puideron ser o que di Fernando, ou calquera outra cousa, pero que como comentamos sempre, sería necesario desenvolver traballos arqueolóxicos serios neste espazo, antes de que se perda todo, porque o Monte do Pindo garda segredos que intuímos importantes para explicar o que somos.

Un dos enterramentos posibles, presidido pola cabeza de Apis. A entrada é baixo a laxe inclinada da esquerda,

Un dos enterramentos posibles, presidido pola cabeza de Apis. A entrada é baixo a laxe inclinada da esquerda,

Descendendo atopamos un anaco de cerámica que Fernando levará a analizar ao laboratorio da universidade. A ver que cal é o resultado. Esta vez a excursión foi curta, non como a anterior de xullo que durou doce horas. Ao mediodía regresamos.

As fotografías son de Maribel.

TARDE DE NAVEGACIÓN

Vai pasando agosto, con preguiza, pero facendo cousas. Cando non é traballo de mantemento da casa ou do breve xardín, é unha visita que creba a rutina ou unha festa. Estes días estivo connosco Malores Villanueva e con ela percorremos algúns dos lugares máis queridos deste territorio e dos que xa se ten falado neste blog. Hoxe pola noite toca Festórreo, o herdeiro daqueles Canle Nius que organizabamos cando convocabamos as xornadas de cultura tradicional. Onte recitei versos en Vilar de Carnota, nunha festa organizada por Estrella, conducida por César Cambeiro e na que tamén participaron os poetas de León Ildefonso Rodríguez e  Víctor M. Díez, Xoán Lestón de Caldebarcos e Alexandre Nerium de Fisterra.

Atrás deixamos o Pindo e aí vemos o castelo do Pedruio e as furnas do Fornelo.

Atrás deixamos o Pindo e aí vemos o castelo do Pedruio e as furnas do Fornelo.

navegación 22014©ml0482Pero antes, a principio de semana, navegamos. Tiña gana eu de coñecer o litoral que vai dende o faro de Cee (non sei cal é a razón dese nome, xa que está situado en territorio de Corcubión) e o cabo da Nasa. Coa axuda de Merche, a secretaria da confraría do Pindo, demos con Vicente, un mariñeiro xubilado pero novo, corenta e nove anos, do Ézaro, coñecedor do mar no que sempre pescou e ao que ama con emoción.

É ese un litoral onde cambia a xeografía da costa, onde a terra medra e os cantís se elevan, perfil cheo de furnas que eu quería ver, xa que imaxino nunha delas o final da nova novela que ferve na cabeza. Con Vicente, no seu bote Sicho, que significa polbo pequeno, navegamos a súa cadela Cuca, Maribel, Lino Lema e eu. A tarde foi marabillosa, a travesía perfecta. Vicente aproximou o bote ata o límite, por me amosar a boca das furnas máis fondas, pero tamén nos levou ao Carrumeiro Chico e ata a base da fervenza do Xallas.

Faro de Cee

Faro de Cee

Crías de corvos mariños

Crías de corvos mariños

Furado do Corvo, Furado das Pombas, Porto Bravo, Boca de Sapo, Punta da Gurita, Arxel, son algúns dos topónimos que anotei. Pero Vicente igual polemizaba sobre o feito de que o Pindo, tendo unha praia de San Pedro, celebre o San Clemente, ou invocaba a Trajano e Adriano cando falaba comigo das augas termais de Ourense. Por el soubemos que o mar de Lira é un mar seco, porque ten pouca auga.

Unha furna

Unha furna

A seguinte crónica, que espero publicar mañá, será a dunha excursión matinal ao Monte Pindo. As fotos de hoxe son de Maribel Longueira, claro.

FEIRA DO LIBRO DA CORUÑA

Cita anual na Feira do libro da Coruña. Milleiros de persoas pasean por diante das casetas, convocadas pola extraordinaria oferta que ofrecen os Cantóns e os Xardíns de Méndez Núñez. Nun ámbito tan reducido conviven durante dez días: Feira de Artesanía, Salón do Cómic, Feira do Libro e os locais das casas rexionais. No quiosco Alfonso e no Palexco pódense visitar as magníficas exposicións dos mellores debuxantes de banda deseñada. Á carpa dos libros, cada serán, achéganse escritores a presentar as súas novidades.

Ali Ali e Xan Arias de editorial Trifolium

Ali Ali e Xan Arias de editorial Trifolium

Onte estiven toda a tarde na Feira do Libro. A convocatoria era iniciativa da Asociación de Editores Coruñeses, que reúne a sete editoriais que acordaron asociarse nun tempo difícil no que compartir axuda. Na feira ocupan dúas casetas, cada unha coa súa oferta e cos seus clientes e a verdade é que a unión das sete é garantía dun público variado que se achega con curiosidade aos libros daquelas que non coceñe.

Na caseta estabamos Ali Ali e eu ás seis da tarde. Os primeiros 45 minutos sucederon sen incidencias, coa sensación de que non iamos asinar nada. Os comentarios, os de sempre, que a feira ía frouxa. Achegábanse as sete cando veu polo stand unha mociña de Navarra, de vacacións entre nós cunha amiga e un amigo que a acompañaban. Era a cuarta vez que pasaba por diante da caseta e non podía deixar de pararse a contemplar Suleiman y Salúa, algo caro para a súa economía de aí as dúbidas. Pero onte, véspera do final da vacación, decidírase. Izaskul é o seu nome que escribimos Ali Ali e eu, el en árabe. Foi tan feliz coas longas dedicatorias dos dous e nós quedamos tan contentos, que a confluencia de tanta enerxía positiva cambiou o aire. A partir dese momento, eu asinei: 5 Suleiman y Salúa máis, 5 As Crebas, 1 Miño e 1 Días de cera.

Vin moitos amigos e compartín o tempo con Daniel, vendo como traballa para ese proxecto fermoso que é www.vivirnacoruna.es

Logo asistín á presentación dunha singularidade, A dama da noite, novela sobre os últimos días de Rosalía de Castro, escrita por Xavier Seoane e publicada por Laiovento. Participaban no acto Pancho Pillado pola editorial, Anxo Angueira como presidente da Fundación Rosalía e Xavier como autor.

Esta é a crónica:

Rosalía de Castro viviu na Coruña entre os anos 1871 e 1878, na praza da Fariña, hoxe praza de Azcárraga. Unha placa na fachada dunha das casas, lembra ese feito. A Coruña é pois un dos espazos importantes na vida da escritora, tal e como recolle Xavier Seoane no seu libro A dama da noite e como salientou onte Anxo Angueira.

A dama da noiteA dama da noite é, a xuízo de Francisco Pillado, un libro histórico, que prestixa a calquera editorial, tanto polo libro en si, -unha desas lecturas que dá mágoa rematar-como polo feito asumir o reto de enfrontar nun texto narrativo, os últimos días da escritora. Poema en prosa sinfónica, afirmou refiríndose con admiración ao texto escrito por Xavier Seoane.

Como reto extraordinario cualificou Anxo Angueira a proposta de Seoane, xa que novelar parte da vida de Rosalía require valor, por ser un personaxe de tanta envergadura que mete medo, afirmou, engadindo que ninguén ata agora se atrevera a facer algo semellante ao abordado por Xavier. Na súa opinión, o libro incide nese remuíño que vivimos nos últimos anos e que pretende situar á fundadora da moderna literatura galega, na perspectiva do noso tempo, fuxindo do estereotipo morriñento que dela se tivo ata hai pouco. Angueira considera a Rosalía fonte e océano: fonte por ser a matriz do que somos; océano porque nela está o horizonte cara o que camiñamos. Debullou os núcleos nos que se centra a novela, compartidos por todos os que se achegan ao mundo rosaliano hoxe: a paternidade ausente; a penuria económica familiar; a Rosalía feminista; o perfil intelectual, político e social que nos ofrece a perspectiva dunha muller revolucionaria que xa dende a mocidade reclamaba igualdade, independencia e liberdade, rematando por centrar os lugares esenciais na vida da escritora, que son tamén os que Xavier recolle na novela: Ortoño, Padrón, Santiago de Compostela, Madrid, A Coruña, Lestrove e a Casa da Matanza, hoxe lugar de referencia rosaliana, lugares que nos falan dunha muller de múltiples lecturas, relacionada ca vangarda cultural galega e española, de pensamento demócrata e liberal, coñecedora dos movementos sociais e literarios europeos.

Libro difícil, dixo Xavier Seoane desta súa última obra, por ser Rosalía unha figura grandiosa e enigmática, cunha vida na que as grandes preguntas seguen sen responder. Confesou que sempre se plantexou escribir unha obra de ficción, polo que iso supoñía de liberdade, aínda que nalgún intre considerou que pola cantidade de material reunido e das lecturas acumuladas, estaba en condicións de escribir un ensaio biográfico. Xavier rematou a súa intervención asegurando que poñía este libro en mans dos lectores, con humildade, aceptando a súa consideración.

Mañá ás 20,00 h. toca presentación de “As crebas, outro xeito de andar ao mar”, que fixen con Maribel Longueira e que publicou Baía Edicións. Será ás oito e sentarán comigo Belén López, pola editorial e Manuel Rodríguez, xornalista de La Voz de Galicia e crebeiro coma min.

 

O OURO DO TEMPO II

Esta crítica da película de Xavier Bermúdez, emitida no programa Días de cine, responde bastante ben ao meu sentir, como respondía a de Eduardo Galán, publicada en La Voz de Galicia o sábado pasado. A opinión é bastante coincidente en todas as persoas coas que falo, Xavier Bermúdez, nesta nova obra acada o seu momento máis elevado, superando outros que tamén eran extraordinarios.

GAZA

Mentira tras mentira, violación tras violación, masacre tras masacre, asistimos impasibles ao exterminio da poboación de Gaza. Leo no xornal que Israel prepara unha estratexia para culpar a Hamas do acontecido nestas últimas semanas. Tamén que existe un acordo para evitar que os militares israelitas sexan acusados de xenocidio polos tribunais internacionais. Estou convencido de que, de ser así, todas as estratexias sairán adiante porque a connivencia do que denominamos comunidade internacional, a hipocresía, son absolutas.

Outro día o meu amigo Tacho enviaba o enlace a este artigo de Thierry Meyssan que dá unha visión ben distinta do que está acontecendo estes días en Gaza, en Siria, en Irak. A lectura é recomendable, cando menos por valorar outras maneiras de ver a realidade, por ter outras perspectivas.

http://www.voltairenet.org/article184792.htmlria, en Irak.

Chega estes días o vídeo no que un colono xudeu discute cos palestinos propietarios da terra que pretende ocupar. A relixión é a base e o argumento para o espolio, se ben, en beneficio de todos cantos saen no vídeo, en comparación co que acontece en Gaza, esas persoas son quen de discutir durante 14 minutos sen chegar ás mans, sen se matar, o que, se cadra, ofrece unha raiola de esperanza, malia o discurso escravista do colono.


Por último, convén lembrar en tempos coma este, as palabras e os versos de Mahmud Darwidsh, eses que hoxe acompañan o artigo de Nazanín Armanian no diario dixital El Público.

El asesino mira al fantasma de la víctima, 
no a los ojos, sin remordimiento.
Dice a los que le rodean: no me reprendáis,
tenía miedo (…) Ha sido en legítima defensa.
¡La víctima debería pedir disculpas al asesino por el trauma que le ha causado! (…)
Pero ¿qué culpa tiene el niño?
Respondieron: Crecería y daría miedo al hijo del amedrentado.
¿Y qué culpa tenía la mujer?
Dijeron: Daría a luz a la memoria. (…)
Y vitorearon: El miedo, no la justicia, es el fundamento del poder.
El fantasma de la víctima se les apareció en el cielo límpido.
Pero cuando abrieron fuego sobre él,
no vieron ni una gota de sangre…
¡Y les entró miedo!

Mahmud Darwidsh (Traducido por Luz Gómez García)

 

 

O OURO DO TEMPO

Falei varias veces neste sitio da última película de Xavier Bermúdez, O ouro do tempo, producida por Xamalú Films. En realidade daba información sobre as alegrías que a súa participación en festivais nos ía proporcionando, pero onte fun ao cine e asistín á estrea e agora podo falar con fundamento.

O ouro do tempoA min gústame o cine de Xavier. Dicía onte Manolo Cortés que o meu non ten mérito, que son fan e ourensán, coma el, pero é verdade que as súas películas, unhas máis ca outras, son do meu gusto. Quizais a que máis me gustou foi León e Olvido, pero tamén aquela primeira Luz negra. Non vin en condicións Rafael e Nena, gustándome, paréceme moi superada polas outras. Todo isto ata onte. Porque logo de ver onte O ouro do tempo debo admitir que esta é a película que inicia o período de madurez de Xavier.

Vina tendo á beira a Eva Veiga e detrás a Chuqui e a Tacho Puga. Por Tacho coñecín eu a Xavier. Con Eva comparto moitos criterios sobre o traballo creador. Os catro coincidiamos ao final na nosa apreciación da película e en varios argumentos de valoración, aspectos a destacar do filme, entre outros: a contención narrativa, ese non ceder ao obvio, limpar o guión e a montaxe de elementos superfluos. A capacidade Xavier para filmar o sutil das relacións humanas, para captar en imaxe o que resulta inaprensible e que, normalmente, é material poético. O valor do tempo nesta nova película, e en relación con isto, eu comentaba con Xavier que seguramente era a máis “Ericiana” (por Víctor Erice, claro) das súas obras, sabendo, como sei, da relación de amizade que manteñen os dous. Formidable, tamén, a dirección de actores, valorando esa querencia de Xavier de repetir cos mesmos intérpretes, chamando de novo a Manolo Cortés (Rafael), Nerea Barros (Nena) e Marta Larralde (León e Olvido) e decidíndose por Ernesto Chao para o papel principal, o que enriquece a película cunha formidable interpretación, ao tempo que agasallou a Xavier cun novo amigo. O humor, esa retranca que lembra a Buñuel (outra das referencias de Xavier), algo irreverente e anárquico, que sen quebrar os fíos sutís, provoca o sorriso e fai levedar a historia. Unha certa inclinación por ser voyeur de Xavier, moi na liña de Nobokov, que é outro dos seus alicerces.

Imaxe O ouro do tempo

Cando falabamos estes días da película, Xavier dicíame que era para xente que gustaba ver medrar a herba. Pero non é tanto así, porque a película, lembrando o tratamento que Erice fixo do tempo en El sol de membrillo, non perde de vista o argumento e a historia que trata de contar. Magnífica ese comentario do protagonista (Ernesto Chao), nun momento no que xoga ao xadrez co seu fillo (Manolo Cortés) e di: Que partida tan violenta! e que a min me parece un resumo da película.

Paréceme apreciar, tamén, a man de Manane Rodríguez, compañeira de vida e profesión de Xavier, coautora da montaxe, sufridora das dificultades e partícipe das ilusións e das alegrías desta e das restantes películas de Xavier, como el o é das dela.

Con todo o anterior só quero convidar a ir ao cine e ver O sol do tempo. Acudide, se podedes.

BALTAR, PUJOL… GAZA

Mes difícil este de xullo, de aceiro e sangue, no que vimos entrar a Matas na cadea, escoitamos a sentenza do caso Baltar e ficamos pampos coa caída de Jordi Pujol, pero sobre todo, sobre todo, no que asistimos a crime de Gaza.

Penso que algún día escribirei un libro sobre a miña experiencia na administración, na que levo traballando 39 anos. Contarei, seguro, que estiven dúas veces con Jordi Pujol. Unha foi na Feira de Barcelona do ano 1983, á que fun como un dos representantes da Consellería de Industria e Comercio da aínda nova Xunta de Galicia. El inaugurou aquela Feira e pasou polo noso stand, acompañado de Miguel Boyer e de Pasqual Maragall. Explicámoslle as características dos camións URO, daquela feitos en Lugo, hoxe penso que en Polonia.

A segunda foi nun congreso de artesanía, tamén en Barcelona, ao ano seguinte. Recibiu aos congresistas no pazo da Generalitat. Saudeino un momento e faleille da artesanía galega. Nas dúas ocasións deume a sensación de persoa en aparencia próxima, pero sempre en garda e distante. Por iso me impresionou tanto a confesión e a caída destes días.

Pero o que quixera dicir é que non podo soportar un día máis o que acontece en Gaza. Cada mañá loito contra unha certa sensación de cousa vista, contra a sensación de que todo é inevitable, contra a rutina do sangue e da dor. Ese exército implacable é o mesmo que aparece neste vídeo, traducido ao galego polo meu amigo, o poeta de Boborás Moncho Iglesias: Un neno, un muro, un burro… e algo máis. Aí o deixo, dende unha certa sensación de desesperanza:

MANUEL COLMEIRO

Non son moi dado a facer listas cos mellores escritores, músicos, ciclistas ou pintores. Paréceme que esas relacións sempre empobrecen, porque sendo todo subxectivo, sempre faltará alguén que debería estar. Con todo, se fixésemos unha enquisa sobre o mellor pintor que deu Galicia, seguramente aparecerían nomes como Eugenio Granell, Maruja Mallo, Luís Seoane, Arturo Souto, Leopoldo Nóvoa ou Xosé Luis de Dios, entre outros. O que me parece seguro é que, sempre, na proposta de cada quen, Manuel Colmeiro tería un espazo reservado. Onte mesmo, Pepe Fernández Ferreiro, dicíame que para el era o mellor dos nosos pintores.

Muller ColmeiroVén isto a conto pola inauguración onte dunha exposición que amosa ao público a colección familiar, formada por obras pouco coñecidas, entre elas eses tres bocetos ou proxectos de murais cos que se inicia a mostra e que falan do Colmeiro ideoloxicamente comprometido coa transformación da sociedade e coa xustiza, argumentos que o levaron ao exilio. A min sorprendéronme, porque non os coñecía, uns debuxos nos que o pintor reflicte a barbarie da represión fascista en Galicia, no verán de 1936. Son debuxos que non están lonxe dos de Castelao ou Seoane e non estaría mal organizar unha mostra coa obra dos pintores galegos sobre o tema. Fernández Ferreiro, que o coñeceu e tivo bastante relación con el, lembraba para min o seu carácter aberto e divertido e a súa condición de bohemio, froito dos anos vividos no exilio de Bos Aires e, sobre todo, en París.

A primeira vez que fun a Bos Aires, hospedado no hotel Diplomat, na encrucillada San Martín e Paraguai, á beira da rúa Florida, unha das primeiras cousas que fixen foi ir ás Galerías Pacífico e admirar a cúpula onde Colmeiro deixou constancia do seu bo facer como muralista.

Pintores Pacífico

Era o ano 1946 e el formaba parte do grupo Taller de Arte Mural, a quen se lle encargou a decoración da cúpula central do edificio. Os compoñentes do Taller, que vemos na imaxe eran: Demetrio Urrruchua, Antonio Berni, Lino Enea Spilimbergo, Colmeiro e de pé sobre eles, Juan Carlos Castagnino. Na bóveda das Galerías que acollen o centro Jorge Luis Borges, hai obra dos cinco, porque o grupo recibiu a encarga da súa decoración. O resultado é fantástico, unha explosión de formas e de luz.

ColmeiroEste que vedes aquí é un detalle, obra de Colmeiro. Dende entón, sempre que regreso, é esa unha das primeiras visitas, obrigadas, como penso que tamén o son o mural de Seoane no Teatro San Martín, na rúa Corrientes e tantos outros lugares que forman parte da nosa memoria colectiva, aínda que sexa do lado de alá, pero como lle acontecía a Cortázar, non se sabe moi ben onde está o lado de acá, nin o lado de alá.

 

 

EXHUMACIÓN

O sábado pasado, na localidade de Chaherrero, provincia de Ávila, a Asociación para a Recuperación da Memoria Histórica exhumaba os restos do guerrilleiro galego Vista general del lugar del entrerramientoPerfecto de Dios Fernández, morto nun enfrontamento coa Garda Civil, cando tentaba chegar a Madrid, fuxindo dende as serras ourensáns, xunto coa súa nai Carmen Fernández Seguín e outro compañeiro. Perfecto tiña 19 anos. Poucos días antes, nun enfrontamento con forzas do exército no barrio de San Francisco en Ourense, caera ferido e prisioneiro o seu irmán Camilo de Dios, de 16. Este que se ve na imaxe, á beira da estrada, era o lugar exacto da fosa de Chaerrero.

Preso Camilo, a decisión de Carmen e Perfecto, foi tentar chegar a Madrid para establecer contacto coas redes do Partido Comunista na capital e tentar o exilio. Pero todo saíu mal. Carmen, que fóra ao monte cos seus fillos, aínda menores de idade, logo do asasinato do seu home, para evitar a cadea e, se cadra, tamén a súa morte, foi detida o mesmo día do enfrontamento no que morreu Perfecto e sería condenada a trinta anos de cadea. Neste documento constan as circunstancias da morte do mozo, o lugar de enterramento e o interrogatorio a Carmen Fernández.

Documento que indica el lugar exacto del enterramiento

A historia de Camilo, como a de tantos outros loitadores contra o franquismo, está por escribir, pero o que fai singular o seu caso, é que el está vivo, lúcido e con memoria, o que facilitaría o traballo do investigador disposto a enfrontar ese traballo.

Botas de Perfecto

Botas de Perfecto

Esta e outras exhumacións que se realizarán nas vindeiras semanas, son posibles pola achega de 6000 euros que fixo un sindicato noruegués de electricistas. A administración española suprimiu todas as axudas destinadas a este fin.

O vídeo é parte da crónica do traballo do sábado. Nel Camilo, con serenidade, fala da nai e do irmán. Agora, Perfecto, estará cos seus, o pai, asasinado nos meses que seguiron ao golpe de estado militar e con Carmen, no cemiterio de Sandiás, á sombra da torre defensiva medieval que no seu momento, non soubo protexelos:

MULLERES DE ÁFRICA

Hai dous días sorprendíanos a nova do pasamento de Nadine Gordimer, a escritora sudafricana e premio Nobel do ano 1991. Un está afeito ás casualidades, sobre todo nisto da literatura: a morte de Torga cando leo a Torga; o premio Nobel a Saramago cando leo unha novela súa e, neste caso, a morte dunha voz africana, unha das voces máis queridas por min, o día en que remato Lejos de Ghana, a novela de Taiye Selasi, a quen xa se considera como referente da nova narrativa de África.

Sempre admirei a Nadine Gordimer. Nalgunha parte deste blog falei algunha vez, quizais nalgún artigo relacionado con Elena Poniatowska, da miña admiración polas mulleres miúdas e valerosas que son quen, dende a súa aparente fraxilidade, de enfrontar a violencia, a barbarie, de vencer o terror, de cambiar o mundo para ben. Elas as dúas son dous exemplos claros diso que digo, pero hai máis. Na literatura de Gordimer, máis alá da denuncia do apartheid, sempre admirei a súa firmeza ética, a fonda humanidade, a limpeza dos seus textos, que eu só lin en traducións, e a capacidade de penetrar na alma e no corazón dos seres humanos, ofrecéndonos personaxes complexos. Admirei sempre, tamén, a súa resistencia á fatiga, xa que, ao comprobar que a fin do apartheid non supoñía o final da pobreza e da desigualdade, ergueu a súa voz unha vez máis, denunciando a incapacidade dos políticos para transformar a sociedade e a súa conivencia co poder.

Tiven a sorte de coincidir con ela na Feira Internacional do Libro de Guadalajara. A súa conferencia marco na feira foi un dos actos literarios máis emotivos aos que asistín nunca. Tiña, daquela, 83 anos, pero sorprendía a súa afouteza ao contar como foi a súa adolescencia de moza branca de clase media, como descubriu e padeceu a violencia, a lucidez con que contaba como fixo da loita contra a inxustiza e a desigualdade cuestión de vida.

Dicía que a coincidencia quixo que a información do seu pasamento coincidise co remate da lectura de Lejos de Ghana, novela de Taiye Selasi, escritora filla de ganés e nixerina, nacida en Londres e criada en Massachusetts. Recomendoume este libro Pepe Monjardín, a quen vexo de cando en vez porque somos veciños, aquí na Coruña. Sorprendeume o libro, lonxe das referencias coñecidas de Gordimer, pero que reflicte, dentro dunha mesma familia, o carácter mestizo do mundo que habitamos e as ramificacións profundas dos conflitos, tanto individuais, como familiares ou colectivos. Fascinoume a capacidade de Taiye para crear un grupo de personaxes de personalidades tan complexas e ir levándoos a todos cara adiante, ata un final que se precipita para o lector, pero non para a autora, sempre dona do que narra.

É esta, ademais, unha novela de múltiples xeografías, como non podía ser doutros xeito, vista a súa biografía, e tamén unha desas historias nas que morrendo o protagonista nas primeiras páxinas, iso non fai máis que aumentar o interese e a tensión do libro, xa que a súa morte actúa como catalizador da vida da súa primeira muller e dos catro fillos, dúas mulleres e dous homes.