EN TRASALBA, FALANDO DO ESTILO

O sábado chegamos a Trasalba cedo, antes das nove dun día que non semellaba primavera. Chuvia e frío. Subimos pola costenta estrada que ascende dende Santa Cruz. A Asociación Galega de Saúde Mental convocara na casa de Ramón Otero Pedrayo a XXI edición das Xornadas de Trasalba, para falar de estilo e/ou identidade.

Otero 1

Eu ía emocionado. Había anos que non me achegaba a este lugar tan querido e noutro tempo tan visitado, cando acudía cada fin de semana a pasear a contorna co meu amigo Antonio. El, daquela, vivía boa parte do tempo na casa dos pais, moi preto da de Don Ramón. Entrei na casa grande. Volvín a ver os cuartos, a biblioteca, os retratos, o salón co mapa de Fontán, tan importante na novela Arredor de si, un deses libros que agora, cando miro cara atrás, considero determinante na miña vida, porque el obrou en min un proceso semellante ao que vive Adrián Solobio, o protagonista da historia.

O mapa de Fontán a través do Espello

O mapa de Fontán a través do Espello

Outra emoción era atoparme, tantos anos despois, con Olga Novo, que tamén participaba na xornada convocada este ano arredor do Estilo. Connosco Antón Casais, Moncho Campos, Xosé Manuel García, María Antonia de Miguel, Xaime Subiela e Manuel Sánchez Salorio. Eu tiña detrás unha fiestra na que non reparei ben cando sentei na mesa, pero logo do descanso, xa entre o público e situado xusto diante, comprobei que era unha marabillosa xanela aberta á natureza. Unha parella de paporroibos foron presenza constante, tamén unha meixengra, pardais, e merlos, outra emoción.

Con Olga Novo, Antón Casais e Moncho Campos, na primeira das mesas. Ía frío

Con Olga Novo, Antón Casais e Moncho Campos, na primeira das mesas. Ía frío

Gustáronme todas as comunicacións, tamén a charla de Salorio. Pero Olga emocionoume de maneira particular, non só polo que dixo, como se referiu á súa relación coa terra, senón porque leu un poema dedicado a seu pai, enfermo da mesma enfermidade que vai apagando a miña nai. Falei con ela diso, da necesidade de escribir sobre a enfermidade e recoñecín que tamén eu deixaba fluír os versos dese ciclo de poemas que a teñan a ela por único centro.

Rodeando os Chaos de Amoeiro, os outeiros de Pena Corneira e a Serra da Martiñá, á que Otero, que tamén era poeta, dedicou este poema:

A SERRA DA MARTIÑÁ

Serra da Martiñá, baruda serra,
esquiva nai da nordesía ouveante,
miras pasar os signos sobre a terra
eterna e simpre com’o mar bruante.
Gardas  na túa conciencia misteriosa
a lembranza de estrelas esquencidas,
i a túa penedía bretemosa.
Ve nascer i morrer as nosas vidas
com’os lustrigos que na noite moura
fan os foliós na escura lonxanía,
cando o bido do sol túa cume doura,
cando dos vellos pinos a harmonía
se axiganta nas noites de luar.
Serra da Martiñá, na túa outura
está o xenio dos ventos a cantar
coa lira eterna da túa pedra dura.

MANUEL MARÍA/ 2

Por se alguén non o viu na hora de emisión, deixo aquí o enlace a este documental, colaboración entre a TVG e a Casa Museo Manuel María.

A voz de Saleta Goy lembrando a vida, as fotografías, as películas e vídeos, os versos na súa voz, a fermosas imaxes das súas paisaxes amadas, conforman un magnífico documento que nos aproxima á vida e obra de Manuel.

http://www.crtvg.es/tvg/a-carta/manuel-maria-paixon-de-palabra-e-terra

 

MANUEL MARÍA

Muiñeiro de brétemasNo ano 1950, a colección Benito Soto publicaba o primeiro libro de Manuel María, Muiñeiro de brétemas. No proxecto Benito Soto participaba un poeta tan esquecido como bo, Manuel Cuña Novás. Sempre amei ese libro, dende que empecei a ler poesía galega. Sei que nun momento influíu moito en min, en nós, os mozos que aprendiamos a escribir nos primeiros anos setenta.

Tentabamos collerlle o ritmo aos seus poemas, xogabamos con el a facer endecasílabos, que moi ben nos ían para os poemas militantes que escribiamos. Nel tamén aprendiamos a escribir versos comprometidos, aínda que aquel primeiro libro seu estaba lonxe da poesía de loita e só mantiña compromiso co ser do poeta. Lembro por exemplo o principio de Horizontes:

Eu vou pensando en tí polos camiños
que me dicen unhas cousas moi estranas
pra que se perdan logo no horizonte
ou nas ponlas verde-oscuras dun carballo.

Si, procurabamos o ritmo, o xeito de adxectivar, a relación coa natureza, aprendiamos o léxico. Viñeron logo outros libros, outros autores, pero eu sempre gardarei lembranza desa obra, como a gardo da Esmorga, de Blanco Amor, o libro que me levou a escribir en galego, ou Arredor de si, de Otero Pedrayo, que me fixo tomar consciencia de Galicia.

Este 17 de maio é o seu día. Manuel María sempre foi poeta da xente, e é moita a xente que lle quere. Eu deixo aquí esta lembranza e cariño para con el, e comparto este poema Alborada, daquel primeiro libro seu:

Xogando na luz da alba
con aguilladas de sombras
muiñabas doces brisas
no teu muíño de follas.
 
                                   Os ventos, que non te ouvían,
                                   cos seus foguetes nas eiras
                                   depenicaban nas eiras
                                   garabullos de milleiros.
 
Asubiaban os melros
alalás entre as silveiras.
¡E a preta noite morría
aforcada nas cerdeiras!

 

Hai meses escribín para un proxecto colectivo un poema que xogaba con versos seus. Escollín eu o poema Sei dun país, vai como complemento ou coda.

Sei dun país que existe e non existe
Sei dun país –O camiño é unha nostalxia-
Manuel María
Sei dun país que existe e non existe
Sempre agochado e sempre tan presente
Entre o si e o non, arrriba, abaixo
Un pé no mar e outro na almofía.
 
                                  Nunca souben, nin sei, cal é o soño
                                  Extraviada procesión de ausentes
                                  Corpo de sal confundido na brétema
                                  Esquecida voz na sucesión dos días.
 
Entre o devalo do merlo e o cantar da lúa
O meu país recita nos cantís doentes
Respira e dorme, avanza e retrocede
Paixón que se desangra en poesía.
                                 Horizonte de mar, berce de terra
                                 O meu país latexa arborescente
                                 Ten orgullo de seu, ten soidades,
                                 Confundido de pranto e de alegría.
 
Son dun país que amo e que rexeito
Deitado entre solpores e abrentes
Co futuro debuxado en pedra,
Vizoso corazón, sede de vida.

NICOLÁS VIDAL

NicolasNicolás Vidal recibirá o vindeiro xoves, o premio “Luis Mera de xornalismo”, que cada ano concede o Club de Prensa de Ferrol. Recíbeo por unha fantástica reportaxe sobre tres irmáns da comarca emigrados a Cuba, que se negaron a padecer a historia e souberon atopar o camiño que os levou a participar na súa construción. Emocióname saber o nome de Nicolás unido ao de Luis Mera. Sei que se quixeron ata o pasamento de Luis, en marzo de 2015. Daquela, nesta fiestra, dediqueille esta lembranza.

LUIS MERA

Non sei canto de xustiza poética hai no recoñecemento a Nicolás Vidal. Hai meses que Nicolás abandonou a que, durante tantos anos, foi a súa profesión, oficio ao que entregou o mellor de si, axudando, cos seus compañeiros, a facer do Diario de Ferrol, a referencia informativa da comarca.

Comparto aquí a reportaxe que mereceu o recoñecemento do Club de Prensa. Recomendo a lectura. Publicado nas páxinas 6 e 7 do Diario de Ferrol do día 16 de agosto de 2015, aparece dividido en dous bloques, un que conta a vida dos tres irmáns Seixido e outro que narra a relación que estes mantiveron co Che, Neira Vilas e Lee Harvey Oswald, historia ben curiosa que fala de como se entrecruzan os camiños da vida.

http://www.diariodeferrol.com/articulo/ferrol/relaciones-cuba-y-estados-unidos-vistas-rincon-comarca/20150815205225131824.html

http://www.diariodeferrol.com/articulo/ferrol/une-foucellas-che-xose-neira-vilas-y-lee-harvey-oswald/20150816143850131893.html

A foto de Nicolás tomeina do facebook de Germán Castro e Tomé.

OS FILLOS DA FAME

Pouco sabía de Ismael Ramos ata que me falou del Malores Villanueva. O día que se iniciaba o festival Pontepoética en Pontevedra, ela presentaba en Vigo o libro de Ismael Os fillos da fame, premio Johán Carballeira de poesía do ano 2015, publicado por Xerais. Pola mañá, no acto cos alumnos do IES Sánchez Cantón, pedinlle emprestado a Malores o seu exemplar e compartín con todos un fragmento do último poema do libro, que me parece extraordinario. O sábado pola mañá ela traía para min un exemplar dedicado.

Os-fillos-da-fameLino axiña, non unha vez, dúas, e volvín varias veces sobre algúns poemas, sorprendido pola calidade dun poeta tan novo, que sendo de Mazaricos, -da montaña-, din en Carnota, territorio tan próximo ao mar e ao lonxe tan afastado, é quen de refacer un mar propio dende a sensacións vividas, dende a memoria propia e dende a compartida, esa que levamos canda nós e que aflora de cando en vez, pegada ou voz dos devanceiros, inconsciente colectivo, que dicía Jung. Porque hai aquí símbolos, feridas, lembranzas que están máis alá da razón, ecos que alimentan os versos dos poetas dende sempre, pero que non todos son quen de apreixar e de expresar.

Os fillos da fame é, nese sentido, un libro dunha extraordinaria madurez, tamén unha proposta de liberdade. Gustaríame salientar aquí a suxestiva polisemia de cada poema. Todos propoñen e permiten múltiples lecturas, dende a máis evidente, ata algunhas que intuímos abisais, palabras que nos chegan dende o máis fondo das fosas e das furnas, dende o máis recóndito recuncho do ser. O mar, o amor, o desexo, a estirpe, a morte, o misterio, a vida ou a verdade, todo iso alenta nos versos de Ismael e, como aquel venres cos rapaces, deixo aquí, como chamada e reclamo, o último poema:

Negar o azul é máis que nomealo. Non falarei do mar:
xa non se pode. Pero entón de que? O amor sucede nun
coche e case nin vemos o mar pola néboa pero está aí.
Case non hai pobo pero está aí. O amor é un corpo. O mar
é un corpo cheo de corpos que non poden falar. O amor
é un pobo que non pode falar. 
Negar o azul é falar da auga e da carne. Negar o azul
é a rocha, o debuxo das mans sobre a ferida. Quero para
ti un lugar que ula así, coma este coche. Esta calor da
calefacción. Algo que nos acariñe. Negar o azul é o cariño
co que se abre a ferida.
Non imos ter medo da dor. O mar é o mar. O amor é o
mar. Unha viaxe en coche. Elíxote a ti para que me leves
ao cabo do home o día que saiba que vou morrer. Ti oirás
a verdade. 
Entón non falarei do mar. Será outra cousa. O azul será xa
outra cousa. 

MURALLAS NO PINDO

Onte volvín ao Monte Pindo con Fernando Alonso Romero. Cantas veces teremos subido xuntos, unhas veces por camiños, outras agatuñando polas penedas ou seguindo os cursos da auga? Máis de trinta anos compartindo esta paixón. Eu recoñezo a débeda que teño con el, porque de Fernando aprendín case todo o que sei do Monte.

Fernando

Nesta ocasión o obxectivo era ver os muros que observaramos dende un outeiro, cando en febreiro subimos a ver a inscrición da Moa.

http://fernandeznaval.blogaliza.org/wp-admin/post.php?post=2829&action=edit

Tomamos o camiño de Fieiro, en día de sol, limpo e luminoso, aínda que con algo de nordés. Preto xa da Moa, deixamos o carreiro e dende o outeiro descendemos cara as murallas que, noutro tempo, pecharon os accesos ao cumio do monte.

Muralla 3

Son varios os treitos que se conservan, non todos en bo estado, pero hai un que dá a dimensión exacta do valor que tiveron. Dobre fileira de grandes pedras, cada unha de varios centos de quilos, reenchida no centro con pedra miúda. Todos estes panos de muro pechan o monte pola cara leste-sur, polo que concluímos que a orografía e os castelos de Carnota, San Xurxo e Penafiel serían elementos defensivos suficientes para defender o acceso polo oeste e polo norte. Porque non podemos entender estas construcións se non é dende unha perspectiva de defender e facer inaccesible o corazón do Monte.

Muralla 2

Foi necesaria moita xente e sentir moito medo, para construír estes muros, dixo Fernando nun momento; comentario que me conmoveu e intrigou, disparando a imaxinación. Ao cabo, a falta de estudo dos valores patrimoniais do monte e a indiferenza que suscita en certos poderes públicos galegos, impiden que poidamos comprender cal foi o seu valor, cal a súa importancia nun momento histórico que tampouco podemos precisar. Dicir, se acaso, que este xeito de construír está documentado na Idade do Bronce, tanto en Galicia como nas Illas Británicas.

O val 2

Volveremos. Ollando dende os muros, cara o alto, pechado entre grandes outeiros de acceso difícil, está o val onde nace o Vadebois. Ese será o seguinte obxectivo.

GALICIA STYLE

Deixo aquí a información sobre esta xornada de debate que terá lugar no Pazo de Trasalba o vindeiro 28 de maio, sábado, organizada pola Asociación Galega de Saúde Mental.

O certo é que non reparara no interese que ten discernir entre identidade e estilo ata que Antón Casais me convidou a participar. Eu falarei da fraseoloxía como expresión de estilo.

http://www.agsm-aen.org/xornadas.php?t=3

PROGRAMA

“A-discreción”.
Antón Casais.
(Psiquiatra, psicanalista).

“Galegos en Venezuela: 1950-1980. Adaptación e choque de percepcións”.
Moncho Campos.
(Profesor de Historia da Universidade de Vigo).

“A nena e o infinito canto do tubérculo”.
Olga Novo.
(Poeta, profesora IES).

“A fraseoloxía como expresión de estilo”.
Francisco Fernández Naval (Chisco).
(Novelista e poeta).

“A identidade galega como creba: unha proposta estilística”.
Xosé Manuel García. (Licenciado en Dereito).

“Fronteira interior: ¿ónde remata Galiza por dentro de nós? Unha aproximación dende a práctica da poesía”.
Ana Cibeira.
(Poeta).

“A paixón de Concepción Arenal. ¿Un torrente ou abismo?”
María Antonia de Miguel. (Psicanalista).

“A indiferencia coma feito diferencial galego”.
Xaime Subiela
(Politólogo).

“Cambio de papeis na función social do médico. Reflexións sobre unha peripecia”.
Profesor Manuel Sánchez Salorio (Médico oftalmólogo, humanista) presentado por Santiago Lamas.

TRÍO MOLIMO

Se escribo “molimo” no buscador do ordenador, descubro que é un instrumento musical pigmeo, unha sorte de trompeta que pode ser de metal ou de madeira, pero tamén unha cerimonia que dura varios meses, durante a que, cada noite, os homes cantan arredor do lume mentres as mulleres e os nenos dormen e, ao seu canto, responde Molimo, o animal da selva, imitando e reproducindo os sons dos animais e do bosque.

Molimo é o nome que Cova Villegas, Chefa Alonso e Bárbara Meyer decidiron para o trío que forman e para o seu primeiro disco. Improvisación, jazz libre en estado puro, tecido cos fíos da sabedoría e sensibilidade das tres: mulleres, lúas, auga e terra.

TRIO MOLIMO ©ml16Filloa Jazz 9782

O disco presentouse onte no pub Filloa da Coruña. Non é a primeira presentación, están en ruta, levando a súa proposta dunha cidade a outra. Nel Cova achega a súa voz, ben formada e cada vez cunha maior variedade de rexistros. Chefa séntase diante da súa “percusión menuda, menuda percusión” que di sempre que a presenta o poeta Víctor M. Díez, pero tamén toca o kechapi e o saxo tenor. Bárbara Meyer achega á formación o chelo.

Escoitándoas un séntese transportado sobre brillos e sílabas de son que forman palabras misteriosas e, ao tempo, sinxelos e orixinais ecos do primixenio. Cova canta nunha lingua da que semella ser a primeira ou a última falante, lingua do corazón da natureza e da vida. Chefa acada momentos intensísimos de expresión con cada un dos tres instrumentos que interpreta. Bárbara mergúllase no corazón do chelo na procura de sentimentos e emocións.

Producido por Vecto Sounds, este disco é unha singularidade excepcional que recomendo.

MAURO CASTELLÁ FERRER

Devolvín onte na biblioteca, logo de telo un mes na casa, este libro curioso, titulado Historia del Apóstol de Iesus Christo Santiago Zebedeo Patrón y Capitán General de las Españas. O autor Mauro Castellá Ferrer, militar e escritor que naceu en Celanova no ano 1567 e que morreu en Madrid no 1612.

Non foi o título, dende logo, o que me chamou a atención. Souben del por un artigo de Xosé Luis Méndenz Ferrín, publicado no suplemento cultural do Faro de Vigo e titulado: O erudito de Bubadela.

Mauro Castellá 1Nas setecentas páxinas cumpridas do texto, amósase Mauro Castellá Ferrer como un apaixonado defensor da historia do apóstolo como certa. Argumenta e replica todo canto argumento coñece que negue o que é para el verdade incuestionable. Informa de cousas curiosas, como que Pedro e Andrés pescaban á parella con Santiago e Xoán, no mar de Galilea, e que era Caifás quen lles mercaba o peixe.

Para min, o máis singular, é como conta Galicia dende a perspectiva do século XVI. O país dos neriones, dille, supoño que lembrando os nerios. Recolle todas as lendas que vinculan o noroeste peninsular coa mitoloxía grega. Interpreta o topónimo Pontecesures como Ponte feita por Xulio César; afirma que a Ara Solis estaba no lugar no que se ergue a igrexa de Santa María das Areas en Fisterra, e dá por certo que Santiago estivo en Iria Flavia, que el corrixe e cita como Illia Flavia, pero tamén en Duio, Muxía, A Coruña e Lugo, antes de marchar cara Braga. Segundo escribe, Ourense pillaría ao Apóstolo fóra de camiño, pero Mauro Castellá fala da cidade e do Castelo Ramiro. Algunhas achegas son ben singulares, como este mapa da xeografía apostólica:

mapa do santo

Afirma que nos días nos que o Apóstolo andaba por aquí de prédica, na Gallaecia había rebelións locais contra o Imperio, cousa que eu sempre sospeitei, aínda que non teñamos moita memoria deses feitos, ou eu non coñeza as probas.

A Historia de Lupa que nos conta é moi semellante á do Códice Calixtino, aínda que afirma que ela provén dunha familia romana, cousa que a min me custa crer. En fin, libro curioso, singular para días de chuvia

PONTEVEDRA, PONTEPOÉTICA

Tiven a sorte e o privilexio de participar esta fin de semana no festival Pontepoética de Pontevedra, ese acontecemento poético que sucede cada primavera dende hai seis anos. IES 6

Para Eva Veiga, Alicia Fernández e para min, o festival iniciouse o venres pola mañá, xa que cada un fomos falar cos alumnos dun instituto da cidade. A min tocoume o Sánchez Catón. Cando cheguei dixéronme: Vai ser aí. Vin que era un salón de actos e que sobre a porta poñía Paraninfo. Asusteime un pouco. Estaba advertido de que serían moitos os alumnos, pero coido que ao final acudiron máis dos que eu pensaba. Decidira cantar. Fixen un percorrido emocional e vital pola miña descuberta e relación coa poesía, a través da música e das cancións. Paseino ben e penso que eles tamén. Logo foi intenso o coloquio. Sorprendéronme moito. Un dos alumnos preguntoume canto había de real e canto de ficción na Noite branca. Cantei arriba e falei abaixo, así que as fotos non levar a orde do texto.

IES 9

Pola tarde empezaron os recitais no Teatro Principal. A organización funcionou moi ben: Antón Sobral, Xaime Toxo, Carmen Durán, Carlos Fontes, Isabel, Xesús e claro, Yolanda Castaño, que dirixe o Festival, fixeron que todo sucedese ben e nun ton afectivo e cordial. O esforzo principal é do Ateneo de Pontevedra, que recibe axuda do concello e da Deputación.

Sexta edición do festival, seis linguas e moi boas voces: por Irlanda, en inglés, Lorna Shaughnessy; por Portugal Renato Filipe Cardoso; por Euskadi Juan Ramón Madariaga; por Cataluña Blanca Llum Vidal; en castelán Miriam Reyes, que é de Ourense, pero que viviu dende nena en Caracas e agora reside en Barcelona, quen nos achegou unha mostra do seu traballo poético-visual nunha sesión nocturna nun pub da cidade; Gonzalo Hermo, Alicia Fernández, Eva Veiga e eu, en galego.

Tanto o venres como o sábado, achegouse xente querida ata o Teatro, entre eles o meu querido Bila Taoré, o poeta senegalés do quen xa teño falado aquí. Tanto o venres como o sábado, recitei por vez primeira poemas do libro Nova York: ceo e mazá, que o mes que vén sairá en Nova York, publicado pola editorial Artepoética press, que xa publicara antes unha plaquette con Bater de sombras e a antoloxía bilingüe Memoria de abril.

Pontepoética Todos

Aquí pousamos case todos, organizadores, participantes, amigos, o sábado ao final, coa porta do teatro a piques de pechar. Foi unha grande alegría, malia a chuvia ou por ela.

As fotos do IES son de Malores Villanueva, que veu comigo e fixo a reportaxe. A do grupo é de Manuel Hermida.